Фрагмэнты матрыцы і люстэрка: пра фільм "Жыве Беларусь"

Паглядзеў фільм Кшыштафа Лукашэвіча і Франка Вячоркі «Жыве Беларусь!», зьняты на Варшаўскай студыі дакумэнтальных і мастацкіх фільмаў. Устрымліваючыся ад дылетанцкіх заўвагаў пра рэжысуру, працу актораў, музыку і да т. п., падзялюся сваімі, так бы мовіць, фэнамэналягічнымі ўражаньнямі.
Спадзяюся, што цікаўныя ўжо ведаюць сюжэт з інтэрнэту. Схематычна ён такі: шчырае мастацтва таленавітага беларускамоўнага рок-сьпевака Мірона будзіць у душах ягоных маладых фанатаў нацыянальна-грамадзянскія пачуцьці, і ён нечакана для сябе, яшчэ бязь яснага ўсьведамленьня нацыянальных каштоўнасьцяў, становіцца нефармальным лідэрам моладзі і, што лягічна ва ўмовах дыктатуры, — аб’ектам назіраньня КДБ. Шчыры, з прыродным пачуцьцём годнасьці ды ўсьведамленьнем повязяў сяброўства, зьведваючы перасьлед карных ворганаў, Мірон паступова становіцца перакананым праціўнікам антынацыянальнага дыктатарскага рэжыму. Канчатковае ўсьведамленьне свайго экзыстэнцыйнага выбару прыходзіць да хлопца ў войску, куды ён, маючы супрацьпаказаньні паводле стану здароўя, пападае ў выніку ціску спэцслужбаў на прызыўную камісію.

салдат Шэры адмаўляецца прымаць прысягу

Назіраючы звычайныя, закансэрваваныя ў Беларусі савецкае вайсковае хамства і «дзедаўшчыну», Мірон становіцца сьведкам зьдзекаў з нацыянальна сьведамага шарагоўца Сяргея-Шэрага, якога сяржант-садыст Руслан прымушае есьці недзяржаўныя беларускамоўныя газэты за тое, што той адмовіўся прымаць прысягу на расейскай мове. Мірону не хапае мужнасьці кінуць выклік гвалту і стаць побач з Сяргеем... Думка пра маўклівую здраду сьвідруе ягонае сумленьне. Зьбіты Сяргей зьнікае ў варанку ў цёмную ноч... Мірон як бы крокам наперад заступае прагал у шэрагу, дзе стаяў Сяргей і, пераадольваючы свой страх, выходзіць з адзінокай замкнёнасьці да грамадзства: пасылае ў вольны інтэрнэт праз сваю сяброўку Веру эсэмэскі, дзе расказвае пра гвалт і зьдзек зь беларускай нацыянальнай ідэі ў войску і прыніжэньне чалавечай годнасьці... Розгалас у сацыяльных сетках. Выбары, машына фальшаваньня, перамогі і паразы, плошча... 

Драматызм падзеяў выпукляецца фрагмэнтамі пра гнюснае ўмяшальніцтва спэцслужбаў ў асабістае жыцьцё героя. Безаблічная постаць Міронавага суперніка ў «трыкутніку каханьня» выдае не такой ужо і выпадковай. Зьнешне ён нагадвае гэткага ж някідкага, але акуратна пастрыжанага агента КДБ...

Быць ці ня быць? 

Як мне ўяўляецца, фільм «Жыве Беларусь!» стаў пэўнаю вяхой у пакручастай гісторыі трэцяга беларускага Адраджэньня, запачаткаванага ў 80-х гадах мінулага стагодзьдзя. Ідучы на пэўнае ўсячэньне наратыўнага фармату, аўтары паставілі рубам пытаньне існаваньня Беларусі як нацыянальнай дзяржавы. 

спантанная акцыя

Стуацыя, сапраўды, дайшла да nec plus ultra. Амаль 20-гадовае панаваньне антынацыянальнага рэжыму ня проста атамізавала пад страхам людзкія душы, зрусыфікавала большую палову беларускага грамадзтва, але і спарадзіла сярод як бы сьвядомай беларускамоўнай інтэлігенцыі вольных «мысьляроў», што адышлі ад базавых нацыянальных каштоўнасьцяў, хрысьціянскай эстэтыкі ды этыкі і сваю «апазыцыйнасьць» цалкам скіравалі на эпігонскае перайманьне постнацыянальных эўрапейскіх сацыялягічных ды аблегчаных мадэрновых этычных і эстэтычных практыкаваньняў. Некаторыя папоўнілі шэрагі «аналітыкаў», што спэцыялізуюцца на крытыцы памылак «адраджэнцаў». Гэтыя людзі прыйшлі ў грамадзянскую прастору, дзе было шмат што зроблена папярэднікамі, нярэдка з ахвярамі: створаныя нацыянальна арыентаваныя суполкі, апісаная сярэднявечная беларуская гісторыя, сказаная праўда пра БНР, па-хрысьціянску з болем апісаныя ахвяры бальшавізму... Небясьпечная мода цынізму, таптаньня сьвятыняў ахапіла нямала моладзі з унівэрсытэцкай адукацыяй, што радасна засвоіла вяршкі мазаічнай мадэрновай гуманітарысцкай прадукцыі з інтэрнэт-сайтаў.

Гледзячы на нас з адлегласьці... 

У той самы дзень, калі я паглядзеў фільм, я атрымаў па пошце ад знаёмай нямецкай журналісткі пераклад «Коду адсутнасьці» Валянціна Акудовіча (з расейскай мовы, скарочаны, з актуальнымі дадаткамі), прысьвечаны беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Тут мне бачыцца нават містыка: і польскі фільм, і беларуская кніга ў нямецкім перакладзе пра адно і тое ж! Быць ці ня быць нацыянальна ўладкаванай дзяржаве Рэспубліка Беларусь? Па сутнасьці пытаньне экзыстэнцыйнае: інтэгравацца беларусам эканамічна і мультыкультурна з «блізкароднаснай» Расеяй ці кіравацца ў «чужую» Эўропу Айчынаў разам з малымі і сярэднімі дзяржавамі? Эўропа Айчынаў — гэта выраз Напалеона і Дэ Голя. 

Аўтары фільма (як мастацкага твору) эмацыйна стаяць на баку зьніклага Сяргея і пакалечанага Мірона, які не спыняе барацьбы за нацыянальныя каштоўнасьці. Гэты падыход пэўным чынам адпавядае і сучаснай польскай паліткарэктнасьці ў дачыненьні да ўласнай нацыянальнай дзяржаўнасьці. І зноў дзіўнае супадзеньне: на с. 177 нямецкага перакладу «Коду адсутнасьці» аўтар пасьляслоўя Мартын Поляк акурат разважае пра выклік польскага гістарычнага выбару, сфармуляваны польскай дасьледніцай і эсэісткай М. Янён: «Так, у Эўропу! Але з нашымі гістарычнымі нябожчыкамі і нашым мінулым!».

Нямецкі мэнэджар праекту і аўтар пасьляслоўя зь нямецкай паліткарэктнасьцю прадстаўляе нямецкамоўнай постнацыянальнай Эўропе беларускага інтэлектуала Акудовіча: «Валянцін Акудовіч належыць да пакаленьня беларускіх інтэлектуалаў, якія актыўна змагаліся за беларускую незалежнасьць. Але у адрозьненьне ад большасьці тых сваіх паплечнікаў, якія і тады і цяпер мараць пра беларускую дзяржаву з неаспрэчнай выразнай беларускай ідэнтычнасьцю, ён назаўсёды разьвітаўся з гэтай ідэяй» (с. 174). 

Разважаючы аб прыдуманых неразумнымі нацыяналістамі «хімэрах мінуўшчыны» (с. 10), «нэкрафільскім прыцягваньнем за вушы» ды ідэялагізацыяй мерцьвякоў мінулага (с. 11) з мэтаю закрыць лякуны, якімі зеўрае сфантазаваная адраджэнцамі беларуская гісторыя, сучасны беларускі інтэлектуал Акудовіч прызнаецца: і як гэта зьяўляліся на сьвеце дурні, якія йшлі на сьмерць за мову, за хімэру нацыянальнага?Ды і хрысьціянская ідэя, паводле сп. Акудовіча, гэткая ж ірацыянальная (с. 15): «Ня трэба ніякі Лазар Богша, таму што ў адносінах паміж чалавекам і Богам дзьве крыж-накрыж змацаваныя драўляныя палкі каштуюць столькі ж, колькі крыж сьвятой [у немцаў з малой літары] Эўфрасіньні Полацкай. Магчыма, самі палкі каштуюць больш, чым крыж».

Ня дзіва, што падрослыя выхаванцы бунтоўнага і вольнага «Бумбамліту», выпеставаныя ў свой час сп. Акудовічам, трапляючы і зараз не безь ягонай падтрымкі ў шорт-лісты літаратурных прэміяў, ставяць мацерныя словы, напісаныя па-беларуску, побач зь імем Хрыста. Так яны прывабліваюць моладзь да беларушчыны. Бо традыцыйная «вясковая Беларусь» —«плебейская, баляст мінулага», ад якога трэба як мага хутчэй пазбавіцца. Гэта моўчкі пераказвае і нямецкі аўтар пасьляслоўя (с. 176).

Плошча

Апагеем адкрыцьця беларускамоўнага інтэлектуала, апанэнта аўтараў фільма «Жыве Беларусь!», зьяўляецца псыхааналітычная канцэпцыя гістарычнага праекту «Беларусь як суб’ект тэрыторыі і паўстаньня аўтсайдэраў», дзе тлумачыцца, што Купала, Багдановіч. Каліноўскі ды інш. — нязграбы і няўдачнікі. Таму і сталі «беларусамі». Два першыя спрабавалі пісаць на іншых мовах — нічога не атрымалася. Пачалі пісаць па-беларуску. Каліноўскі загаварыў па-беларуску, таму што ня змог узначаліць усё паўстаньне... (с. 47). Аўтар «Коду адсутнасьці» не пасьпеў, відавочна, у перапрацаваную вэрсію для нямецкага чытача ўключыць сваю найноўшую ацэнку постаці Васіля Быкава, які, паводле ягонага псыхааналітычнага прачытаньня, агучанага на Радыё Свабода, ніколі ня быў сапраўдным нацыяналістам, бо быў пасьпяховым вяскоўцам, што зрабіў пісьменьніцкую кар’еру тыповага савецкага літаратара. Ды і беларусам стаў толькі ў канцы жыцьця... 

Чаго вартая ахвяра Сяргея-Шэрага ды Мірона Захаркі? Паводле Акудовіча, Лукашэнкі ды Крыштаповіча — нічога, панюх табакі. Ці варта паміраць за хімэру нацыянальнага ды за тую мову, на якой нічога вялікага сказаць нельга? Ня варта. 


Уражаньньні, сымбалі, маркеры аптымізму, калі б я быў кансультантам...

Паглядзеўшы фільм, як той Пітэр Брук, я дабудоўваў сваю «пустую прастору». Мой станоўчы κάθαρσις пасьля адной гадзіны і 40 хвілінаў глядзеньня запоўніўся роем успамінаў з 80-х гадоў: «інтэрактыўныя» пастаноўкі «Клеменса», «Тутэйшых»... Адзінства залы і сцэны: Масьлюк, Мазынскі, Пінігін — з народам... Нават «Ісус Хрыстос — супэрзорка» прыгадаўся, зь дзейнай асобай «натоўп». Ажылі Пятрок і Сьцепаніда са «Знаку бяды», што сталі маўклівымі героямі, малады хлопец-беларус з «Чужой бацькаўшчыны» Адамчыка ў пастаноўцы Валерыя Рыбарава. Хлопец ідзе зьбіты з польскага пастарунку пад дажджом па гразкім полі. Голас за кадрам пытаецца: «Дзе яна, тая Беларусь?»... Узгадаўся нямецкі фільм пра ГДР і штазі «Іншыя, акрамя мяне» з доўгімі калідорамі архіваў дзяржбясьпекі і паліцы слоікаў з брунатнымі анучкамі з пахам поту тысячаў грамадзян... Уваччу ажылі маскаваныя аўтаматчыкі, што валаклі нас, дэпутатаў-галадоўнікаў Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, і запіхвалі ў варанкі... Вялікіх аўтазакаў тады яшчэ не было. Наш «пэрформанс», на жаль, не адгукнуўся плошчай... Мы тады пратэставалі супраць рэфэрэндуму, што зьнішчаў беларускую мову. 
Фільм для мяне эмацыйна не «расьцягнуўся»: усё пазнавалася і ў свой час было перажыта. Ніякіх адкрыцьцяў і кінахітрыкаў, прызнацца, я чамусьці не чакаў. Мне хацелася, каб гэта было нешта звычайнае, што паказала б наш «звычайны» фашызм, зразумелы і не-гурманам. У тым ліку і некаторым гасьцям здалёку, якія захапляюцца чысьцінёй нашых менскіх фасадаў. Мае чаканьні збольшага спраўдзіліся.

Зампаліт і камбат пагражаюць Мірону

Чагосьці не хапае? 

«Не хапае „іншай“ Беларусі...» — «А ты дабудуй матрыцу жыцьця, як нешта цэлае з ствалавой клеткі...». Такімі рэплікамі абмяняліся двое маіх знаёмых пры іправізаваным абмеркаваньні. Той, якому ў фільме не хапала «іншай Беларусі», даводзіў: «А ты паедзь у Альшаны ды паглядзі на катэджы, мэрсы ды гектары з капуснымі ды агурковымі парнікамі, тады зразумееш перспэктывы рамантычных пошукаў беларускай Беларусі... Калі б усё так чорна і беспрасьветна было, як у гэтым кіно, то ўжо б даўно рэвалюцыя адбылася...» У адказ: «Паглядзіш, што запяюць тутэйшыя, калі расейскія перакупнікі пачнуць канструяваць хітрыя манапольныя схемы ды давядуць іх да цугундэра. Тады тутэйшыя агурочнікі і пра нацыянальную ідэнтычнасьць узгадаюць...» 

Працягваюць спрачацца двое: — Для дабудовы «панарамы» спатрэбілася б яшчэ хвілін 15-20, нават калі скараціць «збыткоўныя» сцэны. Тады б фільм дацягнуў да «аповесьці». А так — толькі замалёўка з працягам... — Але ж у гэтай адсутнасьці ёсьць свая прысутнасьць незапоўненай прасторы для эмацыйнага роздуму. Адсутнасьць «простага народу» сярод дзейных асобаў — тут, на маё ўспрыманьне, ёсьць стылёвай фігурай. Адзін той качагар каля гаўптвахты — вось табе і народ. Гэта — своеасаблівы код адсутнасьці недабудаванай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Было б пошласьцю паказваць якіх-небудзь растаўсьцелых цётак, што лаюць «пятую калёну», пераказваючы тэлевізар... Сцэнар б’е ў адну кропку: у краіне гаспадарыць злачынны, фашысцкі лад. Той жа сяржант-садыст, як сапраўдны эсэсавец, камандуе навабранцам: «Шнэлер-шнэлер!». 

Вера публікуе дзёньнік Мірона ў інтэрнэце

Сымбалі 

«Каштоўнаснае» імя і прозьвішча галоўнага героя — Мірон Захарка. Няўлоўны «Мірон», як легендарны чараўнік, разьвешвае раз-пораз па ўсёй Беларусі бел-чырвона-белыя сьцягі. Васіль Захарка — адзін з айцоў БНР, Прэзыдэнт Рады пасьля Крэчэўскага. Інтэлігентны Шэры, што адмовіўся прысягаць на расейскай мове, вымушае прыгадаць «адмоўніка» матэматыка Зьмітра Жалезьнічэнку, а сяржант Руслан — службовую аўчарку з аповесьці Георгія Ўладзімава «Верный Руслан»... «Гаваркія прозьвішчы» журналістаў БТ і чальцоў выбарчай камісіі...

Надзею і аптымізм дае сам галоўны герой: ён пакалечаны, але за ім праўда, ён з народам, тыя, што ў аўтазаку, — жывыя. Іх шмат. Паводле старажытнагрэцкай сымболікі трагедыя наступае, калі гіне хор. Тут «хор» — жывы. Галоўны герой — жывы. Паранены ваяр больш небясьпечны, чым некрануты. Найбольшы аптымізм пасяляюць у душу маленькія разносчыкі выбарчых улёткаў: як мурашкі, разьбягаюцца яны па руінах здратаванага мястэчка, нясуць праўду няскоранага маладзёна з чыстай душой... Верыцца, што яны — будучыня Беларусі. Яны чулі жывое беларускае слова і немудрагелісты сьпеў пад гітару незвычайнага салдата... Інтэрнэт-моладзь з сацыяльных сетак ловіць галасы свабоды, прагне зьяўленьня жывога лідэра. І сярод сяржантаў ня ўсе «русланы». Нечакана Мірон знаходзіць сябра са стану «ворага»... Намесьнік міністра абароны — не памерлы, ня кат (артыст — Анатоль Кот). Ён усьведамляе сваю ролю ў пірамідзе рэжыму, але здаецца, што ён — сам па сабе абаяльны — ня Мюлер-Бранявы. Аднойчы ягоная душа можа прачнуцца. 

Міністар абароны Анатоль Кот

Што б я зьмяніў у сцэнары?

Я б узмацніў «трыкутнік каханьня» праз разбудову безаблічнага вобразу Верынага бойфрэнда. Цяжка сказаць, якім яго ўяўлялі сцэнарысты. Я б зрабіў яго сябрам таго, вонкава падобнага да яго, кадэбіста, былым удзельнікам гуртка бумбамлітаўцаў і супрацоўнікам «Нашай Нівы», які для папулярызацыі выданьня вядзе «жоўтую» старонку з сэксам, сьвецкай хронікай і анэкдотамі ды майструе рускамоўны варыянт НН. Гэта б адпавядала рэчаіснасьці. Бо занадта вялікі бонус выдалі НН. Яна ж ужо не дубаўцоўская «Наша Ніва», а сродак масавай інфармацыі РБ як бы з нацыянальным ухілам. Для гэтага б спатрэбіўся адзін дыялёг Веры з бойфрэндам («Ну навошта ты...») і лёгкі дадатак да сцэны паяданьня НВ і НН няскораным Сяргеем. Сяржант Руслан мог бы, седзячы на перавернутым вядры, крыкнуць шарагоўцу, што піхаў у рот «сьвядомага» Сяргея старонкі НН: «Што ты жоўтую старонку піхаеш, гэта ж любімая старонка палітрука Малчанава. Мы ж яму кожны раз яе аддаем...» 

Такім бачыцца мне дыялёг аўтараў фільма з гледачом. Я не памыліўся — менавіта дыялёг. Бо кожны маналёг мае свайго адрасата і апанэнта. Пры такім разуменьні кожны паглядзіць у няісны фрагмэнт люстэрка, які не раскрылі аўтары сцэнару і рэжысэр, і намалюе сябе безь люстэрка ў сваім разуменьні. Тады і праблема жыцьцёвага падабенства, і адносіны да прататыпаў герояў будуць вызначацца з разуменьнем сваіх жыцьцёвых радасьцяў і рэсэнтымэнтаў. Так некалі разважаў Лотман у эсэ пра ролю звычайнага люстэрка ў фармаваньні расейскага дваранства. Будзем спадзявацца, што праз пэўны час зьявіцца працяг фільма, дзе будзе фрагмэнт люстэрка «іншай», «незмагарнай Беларусі», якая пасьля сэансу і роздуму, магчыма, захоча быць сапраўды шляхотнай.

Вера і гітарыст Зьміцер

.
07.04.13 18:16
загружаются комментарии

Петр Садовский