Знішчыць чалавека ў сацыяльных сетках 13.07.2016 1

Знішчыць чалавека ў сацыяльных сетках сёння прасцей, чым плюнуць са шматпавярховіка. 

Нехта кажа, што ён ахвяра, але невядома каго і невядома чаго. На "дапамогу" прыходзіць зусім левы да "гісторыі" чалавек і піша пра гвалт. Потым, праўда, рэдагуе допіс і паведамляе пра растленне. Гучаць абвінавачванні ў крымінале. Усе ўжо ўсё ведаюць і прагнуць крыві за чын. Невядома які, бо "ахвяра" маўчыць. Тлумачэнняў патрабуюць ад "віноўніка" невядома чаго, каб даводзіў, што ён не вярблюд. Ён кажа, што справу правяралі там, куды звярталася "ахвяра" і не выявілі фактаў злачынства. Але частцы гэта ўжо непатрэбнае. Яны ўжо правялі свой суд і развесілі цэтлікі. 

У любой сітуацыі я на баку слабейшага. Але ў гэтай сітуацыі мне бракуе голаса "ахвяры", якая ўсё пачала, пісала, што не хоча публічнасці, а цяпер скардзіцца, што пра гэта не паведамляюць СМІ. А я ведаю толькі тое, што нічога не ведаю, апрача мора эмоцый і маніпулюцый. Зайздрошчу тым, што ўсё ведаюць,


Пра "сваіх" і пра "чужых" 09.07.2016 2

Гістарычныя дыскусіі апошніх дзён прымусілі нарэшце ўзгадаць, што я другі год не магу скончыць тэкст пра сямейную гісторыю. Гэта аповед 90-гадовай бабулінай сястры Марыі, якая нарадзілася на хутары Балевічы паміж Стоўбцамі і Івянцом (на здымку тое, што ад яго засталося). У яе аповедзе ёсць тры важныя гісторыі з беларусамі і габрэямі ў галоўных ролях. Яны пра "сваіх" і пра "чужых". Слова цёці Марысі.

“1. Я памятаю, як тата і Юзаф Доўнар (дзядзька бабулі) павезлі падатак немцам, свінню і ялавяка. Трэба было ажно ў Мінск ехаць. Як раз яны аддалі гэтае мяса і іх затрымалі непадалёк. Старых жыдоў і дзяцей выганялі з гета і гналі пад Койданава, там былі акопы з І сусветнай вайны. Немцы загадалі, каб тата вёз старых жыдоў на возе. Яны нямоглыя былі, ледзь жывыя, тыя жыды. Каля воза ішоў немяц, каб хаця той стары ня ўцёк. А тата вёз, што яму было рабіць. Ён думаў, што і яго заб’юць. І калі яны іх падвезлі да Койданава, то ўбачылі страшную карціну. Жыдоў ставілі ў шэрагі, расстрэльвалі, клалі целы стосамі і закопвалі. Тата, памятаю, распавядаў, як ішлі дзьве прыгожыя жыдоўкі і трымаліся за рукі. Яны нават не станавіліся ў шэраг, а адразу леглі на стос і чакалі, калі іх заб’юць. Юзаф, як вярнуўся, два тыдні не мог есці.

2. Аднаго разу твая бабця Ядзя пайшла вечарам у склеп па агуркі. Вяртаецца белая і кажа, што там жыд хаваецца. Ён быў вельмі напалоханы. Распавядаў, што ён ляжаў ўвесь дзень у любіне. Немцы ішлі шэрагам, кожныя чатыры мэтры і шукалі габрэяў. А ён ляжаў і немцы прайшлі паміж ім. Быў дождж. І немцы былі ў плашчах з каптурамі. І што было з боку - яны не бачылі. І два з іх прайшлі побач. Яго дождж уратаваў. Ён быў галодны і тросся ўвесь. Пытаўся, каб хаця нікога не было. Але мама не баялася. Хаця за ратаванне жыда была смерць. Яго накармілі, далі яму вопратку і ён пайшоў. Потым, праўда, яшчэ раз прыходзіў. Першы раз хацеў нам плаціць. У яго з сабой была торба. А там былі нейкія каштоўнасці. Ён сказаў, што яго бацькі былі ювэлірамі. Але тата адмовіўся і кажа: нікому не кажы, што ты гэта маеш, бо цябе заб’юць. І ён выжыў. Пасля вайны маму выкліклі ў Івянец, бо яна несвоечасова прывезла збожжа. Бо не было чым малаціць. Усё ж спалена было. Адкуль тое збожжа. Тату тады ўжо ў Сібір выслалі. І там у Івянцы ёй пагражалі судом. Нейкі рускі там шчырываў. А потым аказалася, што той жыд там быў, працаваў там, што Ядзя яго знайшла. І ён кажа: пад суд гэтая жанчына не пойдзе. Бо калі я быў за крок ад смерці, то яна мяне выратавала. Высушыла маю вопратку, памыла і дала сваю, чыстую. Дзякуючы ёй, кажа, я жыву.

3. Таты тады ўжо не было з намі. Яго ў Краснаярскі край выслалі. А чаму так стала. Да нас на хутар вечна прыходзілі партызаны. То рускія, то польскія. І раз нейкі важны рускі прыехаў. Мама зрабіла яму есці. А тут палякі прыехалі, хату акрыжылі і ўсіх на вуліцу. Рускія хацелі ўцякаць, дык палякі іх пастралялі. Нашу хату партызаны спалілі на другі дзень і мы жылі ў сваякоў на суседнім хутары. Немцы ўцяклі потым, прыйшлі рускія і арыштавалі тату праз колькі месяцаў. І нам адзін чалавек сказаў чаму яго арыштавалі. А было гэта так. Да Ядзі нашай заляцаўся чалавек з Зарэчча Антонік Д. Надта ён хацеў пабрацца з ёю, але бабця твая ўжо тады з Дамяніком, тваім дзедам, сустракалася і адмовіла таму Антоніку. І ён напісаў данос на тату, што ў ягонай хаце пабілі партызанаў. З Сібіры тата вярнуўся ў 1947 годзе, але пабачылі мы яго толькі 1955, бо яго доўга не хацелі выпускаць у Польшчу, куды мы выехалі ў 1946 годзе”.

Такіх гісторый у яе аповедзе значна больш.

За што люблю краязнаўства, дык гэта за тое, што яно вучыць НІКОЛІ не абагульняць. Там няма агульнанацыянальнай нарацыі. Там усё вельмі сапраўднае, з дэталямі і мінімум маніпуляцыі.

Алексіевіч i габрэi 04.07.2016 9

На жаль спантанныя публічныя выступы ўдаюцца Святлане Алексіевіч значна горш, чым кнігі, дзе яна спрабуе тлумачыць гісторыю не ў чорна-белых колерах, а з мноствам адценняў і нюансаў. Падчас прамоваў і інтэрвію часам атрымліваецца цалкам наадварот. Яе словы падчас выступу ў Брукліне: “палякі горш за ўсіх ставіліся да габрэяў”, “карнікі ў Беларусі былі ўсе з Украіны”, “у Літве, Латвіі ўсіх габрэяў знішчылі яшчэ да прыходу немцаў”, вельмі несправядлівыя і галоўнае - непраўдзівыя. 

І не трэба быць гісторыкам, каб гэта даказаць. Гэта не палякі прыдумалі “канчатковае вырашэнне” і збудавалі канцлагеры. Антыгабрэйскія пагромы ў балтыйскіх краінах, сапраўды, былі да прыходу немцаў, але абсалютная большасць мясцовых габрэяў загінула пазней. Карнікамі ў Беларусі былі не толькі ўкраінцы. З поўнага выступу Алексіевіч у Нью-Ёрку бачна, што яна блытае некаторыя факты. Напрыклад, калі кажа пра польскую журналістку, якая напісала кнігу пра пераслед палякамі габрэяў за што яе цяпер неўзлюбілі многія землякі. Гаворка, відаць, пра літоўку Руту Ванагайтэ.

Нехта скажа, што гэта бяскрыўдныя памылкі. Але абагульненні тым і небяспечныя, што маючы ў сабе нейкую долю праўды, ствараюць міфы і штампы, якімі пазней карыстаюцца масы. Гэта і выраз “польскі канцэнтрацыйны лагер”, які асеў у свядомасці многіх людзей на Захадзе, як нешта натуральнае, а таксама знак роўнасці паміж расейцам і бальшавіком ці камуністам. Калі такія абагульненні гучаць з вуснаў нобелеўскага лаўрэата, то многія ўспрымаюць гэта як абсалютную праўду. А гэта ж і ёсць тыя прымітыўныя міфы з якімі, дарэчы, і змагаецца Святлана Алексіевіч у сваіх кнігах. 

Уладзімер Мацкевіч абараняе Алекіевіч ад рэакцыі МЗС Польшчы: “Не любим мы слушать и слышать правду. Зато очень любим гордиться славным и героическим прошлым, победами и достижениями. И сколько бы мы не предпринимали усилий, чтобы забыть позорные исторические события, всегда найдется Светлана Алексиевич, или еще кто-то, кто напомнит об этом”.

Нюанс у тым, што Алексіевіч тут нічога новага не адкрыла. Трагедыя габрэяў у Польшчы ўжо больш за 20 гадоў з’яўляецца тэмай агульнанацыянальнай дыскусіі. У краіне за дзяржаўныя грошы існуюць адукацыйныя і даследчыцкія ўстановы, якія займаюцца польска-габрэйскімі дачыненнямі, выдаюцца кнігі, здымаюцца фільмы. Палітыкі абсалютна ўсіх палітычных лагераў, якія кіравалі Польшчай ад 1989 года, публічна асуджаюць пагромы ў Едвабнэ і Кельцах. Гэта і ёсць тая інтэлектуальная смеласць да якой заклікае Мацкевіч. 

Але апрача смеласці ў інтэлектуала павінна быць надзвычайная адказнасць і адчуванне прапорцый у фактах пры фармуляванні гістарычных тэзісаў. Каб застрахавацца як ад самазакаханасці, так і ад самабічавання.

Не разумею тых, хто так цешыцца гэтым словам Алексіевіч. Карыстаючыся такой схемай абагульненняў можна давесці да абсурду даследаванне любой гістарычнай падзеі. Яшчэ больш дзіўна бачыць, як папрокам Святланы Алексіевіч у бок палякаў цешацца беларусы, дзе тэма Халакосту, знікнення сотняў тысяч мясцовых габрэяў і іх цывілізацыі ў нашых гарадах, мястэчках і вёсках з’яўляецца абсалютнай тэмай табу. І калі яна некага цікавіць, дык пераважна палякаў.

Кулінковіч i абсурд 07.06.2016 5

Дзіўнаватае інтэрвію Кулінковіча Памідораву на "Спутніку" прысвечанае працаўладкаванню апошняга. І словы лідара "НД" пра тое, што ў тых, хто спрачаўся наконт новай працы Памідорава адключаная частка мозгу, якая адказвае за атрыманне новай інфармацыі, яшчэ не самыя дзіўныя. І гэта не працяг дыскусіі пра Памідорава. Гэту выключна аднясенне да словаў лідара "НД".

Паводле Кулінковіча, недэмакратычна паліваць чалавека з іншым меркаваннем. Вось цытата:

"Па ідэі дэмакрат павінен быць гатовы, што існуюць іншыя меркаванні. Ён за гэта і змагаецца, каб усё было свабодна. Прыклад "Хартыі". Больш цэнзураванага СМІ цяжка ўявіць. Як гэтыя людзі збіраюцца жыць з беларускім народам, 500 тысяч прадстаўнікоў якога выпісваюць "Советскую Белоруссію"? Чаму гэтыя людзі для іх быдла і кончаныя? Чаму яны пачынаюць паліваць любога, хто скажа слова супраць іх".

Не ведаю, што значыць для Кулінковіча "паліваць" кагосьці (прынамсі я не пабачыў нейкіх нецэнзурных выпадаў у бок Памідорава, толькі самыя звычайныя пытанні і здзіўленне), але дэмакратыя - гэта акурат свабодная дыскусія, дзе ніхто нікому нічога не павінен. Не дыскутуюць і не спрачаюцца як раз у якой-небудзь Паўночнай Карэі. А вось у розных Францыях, Амерыках ці Швецыях даюць такога чаду ў спрэчках, што адно аскепкі ляцяць. Не лічу чытачоў "СБ" кончаным быдлам, сам зазіраю на сайт і часам нават набываю, каб прагледзець і лічу абсалютна прыймальнай спрэчку пра некаторыя матэрыялы, якія там публікуюцца. Ці не варта было рэагаваць на артыкул Суперфасфатава пра Яну Палякову? 

І яшчэ пра разуменне дэмакратыі ад Кулінковіча:

"Калі я захачу сабе зрабіць татуіроўку у выглядзе свастыкі, частка людзей пакруціць каля скроні і скажуць: ты Саша сам гэта зрабіў, цябе ніхто не прымушаў. Яны пэўна перастануць мяне паважаць, як асобу, але застануца паважаць мяне як чалавека, які зрабіў свой выбар". 

Заздрошу супердэмакратыі Кулінковіча. Бо калі б мой сябра ці аўтарытэт набіў сабе тату са свастыкай, то ані пра дэмакратыю, ані пра права выбару з такім чалавекам мне не хацелася б размаўляць. Не кажучы ўжо пра тое, каб атрымліваць асалоду ад яго музыкі. Маўляў, так, мой сябра нацыст і ўсё такое, але ж давайце паважаць яго права выбару. Поўны абсурд.


Фінская дэмакратыя і Беларусь 30.05.2016 1

- Не параўноўвайце нашу дэмакратыю з фінскай. Фінскай дэмакратыі 100 гадоў, а нашай толькі 20 з нечым - кажа Павел Якубовіч у "Клубе рэдактараў". Гэта была рэпліка на словы Андрэя Дынько пра неабходнасць падзелу ўлады. 

Як міла, што галоўны рэдактар найбунейшай газеты краіны на 16 годзе новага тысячагоддзя параўноўвае стан дэмакратыі ў сваёй дзяржаве з пачаткам 20 ст. у краіне, якая толькі-толькі перастала быць калоніяй. Паводле такой логікі, чакаць дэмакратыі беларусам трэба як мінімум праз пару дзесяткаў гадоў, а максімум каля 80. 

А гэта, між іншым, вельмі папулярная мантра сярод вертыкалі і яе СМІ. І яна толькі ў чарговы раз сведчыць пра стаўленне да людзей як да авечак. Піпл схавае, як той казаў. 

Ім кажуць: лічыце бюлетэні так, каб усе бачылі. А яны: дык у нас жа толькі 25 гадоў незалежнасці. Не штрафуйце людзей за ўскладанне кветак да помніка. А яны: дык мы ж маладая дзяржава. Дайце зялёнае святло беларусізацыі. А яны: не ганіце коней, хлопцы. Ім кажуць: зрабіце рэальны падзел улады ў краіне. А яны: дык а Манэргейм жа 100 гадоў таму таксама грашыў дык чаму нам нельга? 

Памятаю, як некалі яшчэ пасла Латушку польскі журналіст спытаў: чаму ў Беларусі пераследуюць журналістаў і няма свабоды слова? А дыпламат кажа: не вшыстко одразу, мы естэсьмы млодоў дэмокрац'ёў. 

Уяўляю нарады чынавенства:

- Слухайце, таварышы, дык можа ўжо не будзем лупіць дубінкамі гэтых адмарозкаў, не будзем саджаць за нішто, штрафаваць, дамо гэтым журналістам без акрэдытацыі працаваць, бюлетэні будзем лічыць, каб усе бачылі, га?

А смельчаку ўсе ў адказ махаючы рукамі:

- Што за лухта і безабразіе. Мы ж маладыя яшчэ. Куды нам з гэтым? Мы не дамо рады. 

- А между прочім в Эстоніі перед войной тоже был авторіторізм. А что, Пілсудскій был ангелом? Так что не гоніте лошадей, парні - дадае Павел Ізотавіч.


Налiбокi 23.05.2016 6

Налібацкі сельсавет - самы беларускі ў Стаўбцоўскім раёне. Паводле перапісу 2009 года, ажно 95,9% жыхароў нашага сельсавета размаўляе ў побыце па-беларуску. Гэта абсалютны рэкорд. У статыстыцы так: з 1304 чалавек на мове Гарэцкага й Караткевіча размаўляе 1250 чалавек, а 53 асобы размаўляюць на мове Чэхава і Праханава. 

Цікавая дэталь. Тыя сельсаветы, дзе колькасць беларускамоўных перакрочвае 90%, то бок яшчэ 5 сельсаветаў, гэта ўсё ваколіцы Налібацкай пушчы з абсалютнай большасцю каталіцкага насельніцтва. Дзякуй Дзмітрыю Віцько за інфармацыю.

Лічба 95,9% мне падабаецца і не хаваю, што я ганаруюся сваімі землякамі. Але акрамя радасці ёсць яшчэ пачуццё здзіўлення і інтрыгі. Хто гэтыя 53 рускамоўныя асобы

P.S. А, яшчэ мы самы добраўпарадкаваны сельсавет раёна і пераможца раённага конкурса па святочнай навагодняй ілюмінацыі. Усё гэта невыпадкова


“Акупаваныя” 25.04.2016 24

Калі я пачуў, што нарвежцы знялі серыял пра акупацыю іх краіны Расеяй, то нават не хацелася ім цікавіцца. От, пэўна нейкі касмічны сцэнар і ў выніку п’яныя расейцы на лыжах з балалайкамі. Але потым выпадкова дазнаўся, што аўтарам ідэі і сцэнарыстам серыяла з’яўляецца майстар скандынаўскіх дэтэктываў Ю Несбё, а серыял стаў самым касавым у гісторыі нарвежскага кіно. Гэта мяне заінтрыгавала.

Серыял “Акупаваныя” распавядае пра недалёкую будучыню. Да ўлады ў Нарвегіі прыходзяць “Зялёныя” і прыпыняюць здабычу нафты і газа, паколькі эксплуатацыя натуральных багаццяў прывяла да сур’ёзнай экалагічнай катастрофы ў краіне. 

Гепалітычныя сітуацыя ў свеце трошкі іншая чым сёння. ЗША пакінулі NATO і заняліся ўласнымі праблемамі. Еўразвяз у змове з Крамлём прымушае Нарвегію адмовіцца ад сваіх планаў. 

Фільм пачынаецца са сцэны выкрадання нарвежскага прэм’ера невядомымі ў масках. Палітыка прымушаюць аднавіць здабычу нафты і газа, ставячы перад фактам, што за выкананнем гэтай задачы будуць сачыць расейскія “зялёныя чалавечкі” пакуль сітуацыя не стане стабільнай. Яны ўжо ў Нарвегіі: на платформах у моры і ў дзяржаўных установах. 

Краіна дзеліцца на два лагеры. Адныя лічаць, што трэба сядзець ціха і так перачакаць “мяккую акупацыю”. Іншыя абураныя і гатовыя брацца за зброю, каб вызваліць краіну. Прэм’ер-міністар спрабуе балансаваць паміж двума агнямі. Ягоны целаахоўнік, адзін з галоўных герояў, пачынае супрацоўнічаць з расейцамі. Ён перакананы, што гэта і ёсць патрыятызм, паколькі краіна можа ўратавацца ад вайны і непатрэбных ахвяр. 

Вакол гэтых двух пазіцый – пасіўнай супрацы з акупантам і планамі паўстання – і збудаваны ідэйны стрыжань фільма. І галоўная галаваломка для гледача: а што зробіш у такой сітуацыі ты? Перад такім пытаннем нарвежцы ўжо аднойчы стаялі. Падчас ІІ сусветнай вайны краіна падзядзялілася на тых, хто стаў на бок калабаранта Відкуна Квіслінга і тых, хто пайшоў у рух сапраціву. Гэтая драма закранула і сям’ю Ю Несбё. Ягоны бацька ваяваў на баку немцаў, паколькі ненавідзіў камуністаў. А маці была ў антынацысцкім падполлі. 

У фільме няма вострых сцэн, якія хапаюць за сэрца. Ён трымае сваім псіхалагізмам. Глядзіш і прымерваеш пазіцыю кожнага з бакоў да сябе. Бо кожны там маю сваю рацыю. 

Які сэнс пачынаць вайну, калі ўсе апошнія гады Нарвегія праводзіла пацыфісцкую палітыку і скарачала свае войскі? Ды яшчэ вайну супраць такога праціўніка, які не цэніць ані сваё жыццё, ані тым больш жыццё ворага? Дарэчы, менавіта так сваю пазіцыю тлумачыў і Квіслінг. Акурат перад праглядам серыяла я чытаў дзённік яго жонкі, расейкі Марыі Пасечнікавай, якая ў роспачы ўзгадвала размовы з мужам на пачатку вайны. Маўляў, сваё рашэнне супрацоўнічаць з немцамі Квіслінг тлумачыў выключна жадданем выратаваць сотні тысяч жыццяў ад смерці. Нават цаною ўласнай ганьбы, бо любоў да Нарвегіі была ў яго большая, чым каханне да жонкі. Падобнае пытанне задаюць і героі фільма: - “Дык што, нам ваяваць супраць рускіх? Насілле нічога не вырашае.” – кажа адзін з іх. Тым больш, што Расею падтрымлівае ЕЗ.

Праціўнікі згоднікаў лічаць, што ёсць толькі адзін выхад – паўстанне супраць акупанта. Нават пры такой мяккай акупацыі, калі звонку ўсё выглядае як і раней: працуюць нарвежскія школы, выходзяць газеты, людзі адзначаюць Дзень Канстытуцыі масавым шэсцем з нацыянальнымі сцягамі і ніхто ім не замінае. Акупацыя нават павялічвае дабрабыт, паколькі аднаўленне здабычы сыравіны пазітыўна адбіваецца на нарвежскай эканоміцы. Тым больш расейцы абяцаюць з дня на дзень пакінуць Нарвегію. Але змагарная частка нарвежцаў не збіраецца гандляваць сваёй свабодай, незалежнасцю і дэмакратыяй. - “Праява сілы патрэбная не для таго, каб перамагчы, бо трэба прызнаць, што мы слабыя. Праява сілы патрэбная дзеля таго, каб даць надзею” – кажа адзін з герояў у апошняй серыі першага сезону.

Серыял “Акупаваныя” прымушае добра папрацаваць мазгамі. Трэба ўзважваць за і супраць кожнага з бакоў. Ставіць сябе ў ролі целаахоўніка прэм’ера, які супрацоўнічае з расейскай амбсадай у Осла і шчыра спрабуе ратаваць краіну ад крывавай бойні. Альбо быць кіраўніком спецслужбаў Нарвегіі, які супрацоўнічае з паўстанцамі, бо перакананы, што трэба бараніць свой гонар, бо перачакаць усё роўна не ўдасца. 

Адказ на гэтае пытанне не такі відавочны, як можа здавацца на першы погляд. На ўзроўні эмоцый ён, канешне, ясны. Калі нешта пагражае табе і тваёй сям'і, то бярэш шаблю, сядаеш на каня і неперад. Аднак узважваючы ўсе аргументы і адключаючы эмоцыі, з’яўляецца шмат “але”. Шчыра прызнаюся, што пры праглядзе першага сезона, менавіта ў той гіпатэтычнай сітуацыі, якую стварылі аўтары серыяла, я для сябе на гэтае пытанне не адказаў. Таму з нецярпеннем чакаю другога сезону і раю тым, хто яшчэ не глядзеў, не адкладаць і паглядзець першы.

Пра Алексіевіч i мову 15.04.2016 32

Калі Святлана Алексіевіч зрабіла некалькі непрыемных выказванняў у адрас беларускай мовы, мне было, дыпламатычна кажучы, прыкра. Пазнейшыя яе заявы кампенсавалі страты і цяпер я вельмі задаволены яе выказваннямі. 

Я не чакаю, што яна раптам пераключыцца на беларускую мову. Для мяне больш важны эфект уздзеяння яе слоў, як пісьменніка і аўтарытэта, для шмат каго. 

На пытанне, што можа абʼяднаць беларусаў, Святлана Алексіевіч адказала: 

"Самыя галоўныя праблемы беларусаў: Чарнобыль і нацыянальнае пытанне (мова, культура)."

У мяне пытанне да аўдыторыі, якая і пасля вельмі прабеларускіх заяваў Алексіевіч шукае да чаго б тут дачапіцца. Спадарыні і спадары, а як вы бачыце працэс беларусізацыі расейскамоўных беларусаў, калі нават пасля словаў пра першынства мовы сярод каштоўнасцяў, якія павінны аб'ядноўваць нацыю, для вас яна застаецца беларусафобскай пісьменніцай? 

То бок здабыццё лаяльнасці да мовы расейскамоўнага чалавека гэта не важна? Дык а каго тады беларусізаваць, калі нават такая прыхільная пазіцыя лічыцца непрымальнай? Проста цікава пачуць гэты геніяльны план.


Успаміны Андрэя Грамыкі 08.04.2016 4

Чытаю ўспаміны Андрэя Грамыкі. Чытво вельмі цікавае і добра напісанае. Уражвае, што аўтар, які нарадзіўся і вырас у беларускай вёсцы пад Гомелем і вучыўся ў Барысыве і Мінску, ані словам не кажа пра сваё беларускае паходжанне. Паўсюль у яго “наші велікіе русскіе богатырі”, “русь”, “отторженіе Гомеля от Русі”, “нашім русскім обычаем”. 

Літаральна ў адным месцы ў кнізе ён узгадаў, абсалютна адвязана ад кантэксту, што людзі ў вёсцы спявалі песню "Ой Лявоніху Лявон палюбіў". Па-сутнасці, гэтага дастаткова, каб зрабіць высновы. Гэта, у нейкім сэнсе, закадаванае пасланне нашчадкам ад вязня ўласных комплексаў. Рэжа слых, канешне, хаця я разумею, што для кар’еры ў Маскве малады Грамыка рабіў і не такія ахвяры. 

Ёсць у кнізе амаль цэлы раздзел, дзе Грамыка дакарае амерыканцаў, што яны не перадухілілі ІІ сусветную вайну. 

“В предвоенны годы США не планировали и не предпринимали шагов по оказанию отпора странам, вставшим на путь агрессии. Только слепые могли не видеть агрессивную философию нациста».

Гэта піша чалавек, які яшчэ да вайны пачаў працу ў Народным камісарыяце замежных спраў. У тым самым, які падпісаў дамову з гітлераўскай Нямеччынай, стаўшы яго саюзнікам. І піша ён гэта ў 1988, за год да таго, як З'езд народных дэпутатаў СССР асудзіў пакт Молатаў-Рыбентроп. Не ведаю, што гэта, страта палітычнай інтуіцыі ў сапраўды таленавітага дыпламата, што хутка будзе алес капут "велікой родіне" ці сляпая вера ў тое, што гэта на вякі застанецца таямніцай. 

Што б гэта не было, але чытаецца сёння з усмешкай. Час, часам, робіць вялікіх людзей яшчэ і смешнымі.


Важны Гілевіч 29.03.2016

Галоўная заслуга Гілевіча ў нашай гісторыі гэта, бясспрэчна, дзяржаўны статус беларускай мовы яшчэ ў БССР. З вершаў ягоных мне ў школе найбольш падабаліся жартаўлівыя. Паэму пра Альжбэту Францаўну Кудзёлку мы з сябрамі цытавалі падчас імпрэз ля вогнішча. А быў і такі эпізод.

Яшчэ ў сярэдняй школе я лічыў, што ўсе беларускія пісьменнікі вельмі важныя людзі. Што дакрануцца да іх амаль нерэальна, бо побач заўсёды ёсць целаахоўнікі і што сустрэць іх на вуліцы нерэальна, бо яны ўвесь час пішуць. 

І калі мы стварылі ў школе суполку ТБМ, то я паставіў амбітную задачу: паехаць да былога старшыні арганізацыі і паэта Ніла Гілевіча, каб ён падпісаў свае кніжкі, якія былі ў нашай вясковай бібліятэцы. Гэта было ў 8-ым класе. 

Тры дні я прымерваўся тэлефанаваць. І нарэшце пазваніў. 

Важны голас у слухаўцы прадыктаваў адрас і запрасіў да сябе. З торбай кніжак, заходзячы ў дом на Карла Маркса я баўся, каб хаця ў мяне не выскачыла сэрца. Але дзверы адчыніў просты дзядзька ў тапках, прывітаўся, завёў адразу ў пакой дзе літаральна кожны сантыметр быў у кнігах, падпісаў усё, што я прывёз. І ў кожнай кніжцы было нешта новае. 

Потым мы пайшлі на кухню, ён запарыў гарбаты, нарэзаў батону і кілбасы, потым наліў у сподачак варэння і распытваў, як там у нас жывецца ў лесе. Адыходзячы я атрымаў яшчэ торбу кніжак з яго хатняй бібліятэкі. Так Гілевіч стаў першым беларускім пісьменнікам, якога я пабачыў жыўцом. 

R.I.P.

Плошча-2006 23.03.2016

Плошча-2006 была кароткім, але ўсё ж нашым карнавалам. Такім, відаць, які мы заслужылі. Удары па гарбе і 10 сутак у вельмі некамфортнай камеры далёка не самы моцны ўспамін.

Найбольш запомнілася пачуццё адзінства з сябрамі, нават радасць. А таксама разуменне таго, што сістэма быццам бы і страшная, але і сама трымаецца на страху тых, дзякуючы каму яна існуе. І што ў іх у саміх, як казалі ў нас у школе: ачко, боўць-боўць. 

На Плошчы сядзіць пару соцень маладзёнаў з гітарамі, а гэтыя оркі з біноклямі праз дарогу выцікоўваюць, нешта там па рацыях перамаўляюць, нібыта плануюць захоп групы тэрарыстаў "Ісламкай дзяржавы". 

У дзень суда АМАПавец, які цягнуў мяне ў аўтобус падскоквае і нешта там трызніць. Кажу яму, што ў пратаколе куча недакладнасцяў і што абавязкова пра гэта будзе гаворка падчас "суду". Ці то нейкі новенькі, ці што іншае, але замест таго, каб паказаць, які ён таф гай, АМАПавец робіць вялікія вочы: "Только попробуй, малой, вот только, вот посмотріш". І гэты смешны суддзя, у якім нуль годнасці, які паводзіць сябе як школьнік, які пукнуў пры ўсім класе.

У камеры гэты спевы са спадаром Уладзімера Юхо, якога асудзілі на 10 сутак за тое, што ён вынес бюлетэнь з кабінкі. Мы спяваем, а тыя грукаюць у дзверы, маўляў, цішэй. А мы працягваем далей, за сцяной нам падпяваюць "Случчакоў", "Мы выйдзе шчыльнамі радамі", "Пагоню".

Гэтыя мяшкі з ежай і цёплымі рэчамі ад невядомых людзей і крык на калідоры: Б...дь, сколько ещё. Я зае.... ся, там внизу уже нету места на эти ёб...ые мешки.

А 7 адчынюцца дзверы і нейкі гуманоід з пісклявым голас пачынае раўці: так, б...ь, почему пол не помыт? У адказ заўсёды стрыманы Зьміцер Салаўёў, нават не адкрываючы вачэй, пасылаю яму такія пялёсткі руж, пасля якіх у парасячым візгу можна было пачуць словы "я. б..., сука, вернусь і разберусь". Але лёс склаўся так, што разлука была вечнай і мы яго больш не пабачылі. 

Просім звадзіць у душ пасля 7 дзён. "Не паложана" -кажуць. Тады Aliaksiej Siudak ініцыюе скаргу пракурору. Падпісваюцца ўсе, нават вечна п'яны Максім з Шабаноў, які абараняючы гонар дамы каля начніка, пагарачыўся і трапіў на Акрэсціна. У той жа дзень нас вядуць у душ (хаця, не ўпэўнены што гэта была добрая ідэя). 

25 сакавіка бачым праз вакенца, што ў дворыку каля мікрааўтобусіка каля дзесятка АМАПаўцаў лічаць грошы з канвертаў, п'юць газіроўку, смяюцца. І тут нехта з суседняй камеры пачынае крычаць "Жыве Беларусь". Падключаюцца іншыя, гук стаіць на ўвесь будынак. Тыя равуць нам нешта ў бок будынку, паўставалі з лавак. За дзвярыма бегаюць ахоўнікі і стукаюць у дзверы з крыкам "Тіхаааааа. 

Ну і які карнавал без шампанскага! Яно было на выхадзе ад абсалютна чужых людзей.


Гiсторыя ў грамадскім транспарце 06.03.2016 2

Люблю пагаманіць са старэйшымі людзьмі ў грамадскім транспарце. Першымі зачапляюць яны, пераважна з-за кірылічных літар у маім чытніку. Сёння папаўся такі дзядок у метро. Хацеў мяне патроліць.

- А пан в якім ензыку чыта, в украінскім?
- Не, то росыйскі. 
- Ест пан рос'янінэм?
- Не.
- Украінцэм?
- Не?
- То кім пан ест? 
- Бялорусінэм.
- О, файне. Любе часэм зачэпяць студэнтув зэ Всходу, абы погадаць. Бялорусі хыба нігды не было на мапе свята, нігды тэн край не мял власнэй панствовосці?
- Яко Бялорусь існтее од понад 90 лят, але пшэд тым былісмы чэнсцёў Велькего ксенства Літэвскего.
- Але ж, прошэ пана, то літвіні вас окуповалі. 
- То для чэго в такім разе статуты ксенства напісанэ сон в нашым ензыку, а не в літэвскім?
- Але оні вас наехалі.
- Наехалі, абы потэм пшыёнць наш ензык і словянскоў культурэ? Цо за окупанці, о Езу!
- Зрэштоў былэм в Мінску. Відзялэм в мэтшэ напісы по бялоруску, і тылько две літэры ружнёў го од росыйскего.
- Але ксёнжкэ в нашым ензыку мелісьмы выданоў пшэд рос'янамі. Венц можэ то іх літэркі сон подобнэ до нашых?
- То неможлівэ.
- Ешчэ як можлівэ. Зрэштоў, навэт першоў росыйскоў ксёнжэ выдалі в Москве бялорусіні з Могылева.
- Кім пан ест?
- Мувілэм пану, жэ бялорусінэм.
- Не о то ходзі. Ест пан гісторыкем?
- Не.
- Добра, то моя стац'я. Мушэ лецець. 

І полецял.


Люблю людзей, што рвуць шаблоны 21.02.2016 6

Люблю людзей, якія не думаюць паводле гатовых схемаў і ламаюць шаблоны. Людзей, погляды якіх выходзяць па-за ідэалагічны пакет.  Калі ўпершыню пачуў пра памерлага на мінулым тыдні суддзю Вярхоўнага суда ЗША Антаніна Скаліа, то думаў, што той да такіх не належыць. У першых публікацыях, якія трапіліся мне на вочы, яго характарызавалі вельмі проста: ультракансерватар і на 100% адданы Рэйгану чалавек, дзякуючы катораму і стаў суддзёй. Маўляў, чалавек, якому ідэалогія засляпіла вочы.

Гэта абвяргае хаця б яго сяброўства з самай прагрэсіўнай суддзёй ліберальнага крыла Рут Гінсбург. Іх сем'і разам сустракалі амаль кожны Новы год, ездзілі разам у адпачынак і хадзілі ў оперу. Але гэта толькі адна з дэталяў.

Насамрэч, Скаліа быў арыгінальным персанажам, які не раз даводзіў да шалу рэспубліканцаў, якія лічылі яго сваім чалавекам.

У 80-ыя гады амерыканец Грэгары Лі Робінсан у знак пратэсту супраць палітыкі Рэйгана спаліў у Тэхасе дзяржаўны сцяг. За гэта яго арыштавалі, справа дайшла да ВС. Пракурор сцьвярджаў, што спальваючы сцяг, Робінсан знішчыў "улюбёную ўласнасць нацыі". Скаліа на гэта адказаў: - "Дзіўна, я не ведаў, што мой уласны сцяг гэта таксама і ваш сцяг, пракурор". Дзякуючы голасу Скаліа спаленне сцяга было прызнана правам кожнага амерыканца ў рамках першай папраўкі, якая гарантуе свабоду выказвання.

Людзі, якія ломяць шаблоны - прымушаюць думаць.

Лех Валэнса i гiсторыя 19.02.2016 3

Сённяшнія гарачыя баталіі ў Польшчы наконт магчымага агентурнага мінулага Леха Валэнсы цяжка зразумець без ведання кантэксту. Гаворка не проста пра памылку легендарнага лідара "Салідарнасці". Калі б справа была ў адной персоне, то яна б не выклікала ў Польшчы столькі эмоцый. 

Для тых, хто не ў танку. Былая антыкамуністычная польская апазіцыя сёння радыкальна падзеленая. Адна яе частка, умоўна назавем яе правалэнсаўскай, лічыць, што не было альтэрнатывы кругламу сталу і кампрамісу з камуністамі. Другая, "антывалэнсаўская", крытычна ставіцца да Валэнсы з-за таго, што ён пайшоў на "міравую" з камуністамі і не правёў сур'ёзную люстрацыю і дэкамунізацыю, з-за чаго Польшча, на іх думку, усё яшчэ нясе посткамуністычны багаж. Антывалэнсаўскі лагер лічыць, што Польшча пасля 1989 года была шмат у чым паталагічнай дзяржавай менавіта з-за таго, што Валэнса і яго людзі, а таксама пазнейшыя ўрады, так і не асудзілі Ярузэльскага і Co, а будавалі дзяржаву не з чыстага ліста, а на аснове кампрамісу з камуністамі. Вынікам чаго, паводле іх, сталі неэфектыўныя дзяржустановы, куды так і не прыйшла свежая кроў.

Практычна ўсе гады пасля 1989 года ў бок Валэнсы гучала крытыка, што ён не проста супрацоўнічаў з камуністамі, а быў у іх на кручку. Менавіта гэтым і тлумачыўся кампраміс з Ярузэльскім і Кішчакам. З'яўленне дакументаў толькі ўзмацніла падазрэнні да Валэнсы. Не проста падазрэнні ў тым, што 40 гадоў таму ён даў слабінку і падпісаў згоду на супрацу са Службай бяспекі. А падазрэнні ў тым, што камуністы ўвесь час шантажавалі яго, маўляў, калі на нас будуць наезды, то ў ход пойдуць дакументы. 

У нас прынята лічыць, што Польшча пасля 1989 года зрабіла каласальную працу над сабой і рванула моцна наперад, пакідаючы ззаду Беларусь і Ўкраіну з якімі ў 90-ыя была на роўным ўзроўні. І я падзяляю гэты погляд. Але ў Польшчы вялізарная колькасць людзей моцна незадаволеная пераменамі 90-ых, шокавай тэрапіяй Бальцэровіча, карупцыяй. Процьма палякаў лічыць, што краіна зрабіла рывок, але недастатковы да чаканняў і магчымасцяў, якія былі пасля 1989 года. Менавіта таму палова палякаў не ходзіць на выбары. І крыніцу гэтага расчаравання шмат хто бачыць як раз у 90-ых, у адсутнасці стопрацэнтнага развітання з камунізмам. Для беларусаў гэта можа гучаць дзіка, бо калі не Польшча, то хто ж тады пасля 1989 развітаўся з камунізмам. Але акурат так выглядае польская сітуацыя. І Валэнса для многіх - сімвал гэтых страчаных шанцаў. 

Я не збіраюся разглядаць альтэрнатыўныя сцэнары гісторыі. Усе мы ведаем, што гісторыя не любіць умоўнага ладу. Невядома, што было б, калі б не было кампрамісу з камуністамі. Можа вайна. А можа рацыю мае іншы лагер і была б у Польшчы другая Ірландыя. І гэта спрэчка наўрад ці некалі будзе вырашаная. Але яе магло б і не быць. Пры ўмове, калі б Валэнса на самым пачатку прызнаўся, што аднойчы зрабіў памылку. Адкрытасць і празрыстаць зрабілі б з дакументаў, якія сёння выклікаюць эмацыйныя спрэчкі, стос туалетнай паперы. Не было б падазрэнняў у шантажы і трыманні на кручку. І не было б ніякіх сумневаў у гераізме Валэнсы. Людзі, як той казаў, усё б зразумелі і прабачылі. Можа пафасна, але праўдзіва: праўда робіць чалавека свабодным. І нават цэлыя нацыі.

Палякi i Менск 26.01.2016 4

Я ўмею з дыстанцыяй і самакрытыкай паглядзець на Менск. Часта гэта раблю. Але калі я часам чытаю пра сталіцу нашай сінявокай у замежнай прэсе, то ў мяне павышаецца ціск. Нумар адной польскай штодзёнкі:

“Лётнішча ў 30 км. за горадам пустое. Двойчы на дзень з Варшавы туды прылятае самалёт. Пасажыраў не больш некалькіх дзясяткаў, а часам і дзясятак. Турыстаў няма. Сучасны Менск нічога ім не прапануе. На вуліцах няма вялікага руху. У людзей няма грошай. Тут жывецца вельмі цяжка. Едзем у горад. Перад нашымі вачыма нецікавыя карціны - панурасць, шэрасць, сум. Каля будынка КГБ знаёмы раіць не рабіць здымкаў. Непадалёк Плошча Перамогі. Пусты і велізарны пляц па якім гуляе вецер. Пустэча і чысціня. На ходніках практычна няма смецця. Нуль. Але чаму тут здзіўляцца, калі і людзей на вуліцах амаль няма”.

Некалі знаёмы выкладчык Варшаўскага ўніверсітэта папрасіў мяне выступць перад студэнтамі з лекцыяй пра СМІ ў Беларусі. Падчас дыскусіі я спытаў, ці быў нехта з прысутных у Менску? Руку ўзняла адна дзяўчына. Ну і як уражанне? - пытаюся. - Звычайнае. Нічога ані ўразіла, ані абурыла. Звычайны горад, як Варшава. Уся зала адказала ёй дружным -ууу, хаця ніхто не быў у Менску.

На мой допіс-цытату з польскай газеты пра Менск адказаў пан Piotr Karwecki. Гэты польскі падарожнік 10 гадоў таму адкрыў для сябе з жонкай Беларусь і цяпер ездзіць туды рэгулярна. Ездзіць не сам, а возіць групы турыстаў з Польшчы. Вось такое хобі ў чалавек. Ну а цяпер да сутнасці:

"Я не здзіўляюся, што пасля прачытання такога каментара ў польскай газеце павышаецца ціск. Я быў у Менску шмат разоў за апошнія гады і за кожным разам, калі я пакідаю гэты горад, я адразу ж хачу туды вярнуцца. Так, гэта не Парыж і не Барселона, але гэты горад умее пакінуць уражанне. Ён прыгожы і цікавы. За апошні дзясятак з нечым гадоў там было зроблена шмат працы, каб вярнуць гістарычны цэнтр.

У Менску адбудавалі Ратуш, адбудавалі былы ўніяцкі касцёл, вежу катэдральнага касцёла і г.д. Ёсць прыгожае Траецкае прадмесце. Мноства зеляніны і паркаў. Горад, як і большасць Беларусі, вельмі чысты. Багата цікавых рэстаранаў і кавярняў, якія прапануюць кухню з усяго свету, хаця акурат мне найбольш падабаецца беларуская кухня “Кухмістра” побач з Палацам галоўнага начальніка. Кажуць, што і ён туды часам заглядае, і ягоныя памочнікі. Калі нехта любіць, то ёсць McDonalds альбо сталоўка каля ГУМа. У публічнай прасторы побач, на жаль, з усюдыісным Леніным з’яўляюцца помнікі такім гістарычным асобам, як Агінскі, Міцкевіч, Каліноўскі. На вуліцах можна пабачыць шыльды з гістарычнымі назвамі.

Горад робіць уражанне сваім размахам і часта архітэктурнай манументальнасцю. На беразе Свіслачы ў цэнтры горада з’яўляюцца стылёвыя будынкі з дарэвалюцыйным акцэнтам. Можна мець негатыўнае стаўленне да палітыкі, але гэта не павінна ўплываць на іншыя пытанні. Менск – гэта прыгожы горад, ва ўсім цэнтры – ён прыгожы і акуратны.

А ўвечары ён робіць ашаламляльнае ўражанне прафесійным і нават мастцкім асвятленнем некаторых аб’ектаў. Я раю ўсім наведаць гэты горад, асбаліва палякам, якія на кожным кроку знойдуць узгадкі супольнага суіснавання ў гэтым горадзе беларусаў, габрэяў, расейцаў у ВКЛ, часоў падзелаў Рэчы Паспалітай да перыяду Вялікага тэрору ў 30-ых гадах, калі і адных і другіх забівалі, як ворагаў сістэмы. Паляк там знойдзе сляды Манюшкі, Тамаша Зана, Ваньковічаў (там ёсць музей), Дуніна-Марцінкевіча і Карловіча. А на старых польскіх могілках старых надмагілляў больш, чым на Росах у Вільні. Паляк, едзь у Менск – гэты горад чакае цябе".

Каляды ў вёсцы 24.12.2015

Кожны прыезд у родную вёску - гэта свята. А прыезд на свята - свята падвойнае. Дадому цягне ўсіх, нават тых, каго па вялікім рахунку ўжо нічога тут не трымае. Пасля смерці нашай суседкі, яе дачка-мінчанка прадала ўлетку дом у вёсцы дачнікам. У Налібакі яна штомесяц прыязджае да сваякоў, але кожным разам ходзіць у матчын дом у госці да новых уладальнікаў і праводзіць там большасць часу. Начаваць вяртаецца да сваякоў. Бацькаўшчына чужой не бывае. 

Читать дальше...

Трэба забыцца на рэйтынгі і выступіць супраць Арды 18.11.2015 8

Андрэю Дзмітрыеву другі дзень не дае спакою "Чамадан-Вакзал-Россія" Старыкаву ад маладафронтаўцаў. Андрэй, як чалавек, які любіць піяр, не разумее сэнс такіх паводзінаў Дземідзенкі і кампаніі. І ён такі не адзін, дарэчы.

У сваім Фэйсбуку Андрэй Дзмітрыеў напісаў: "Наука планирование говорит, что решать, что правильно делать здесь и сейчас, нужно исходя из того, что хочешь получить в будущем. То есть думать про будущее, а не реагировать на ситуацию".

Ёсць сітуацыі, калі трэба забыцца на рэйтынгі і выступіць супраць Арды. Каб ведалі, што ўсіх скарыць не атрымаецца. Так як некалькі чалавек выйшлі на акцыю на Чырвонай Плошчы ў 1968 г. супраць акупацыі Чэхаславаччыны. Людзей так адтырылі, жыцці паламалі, а сёння мы імі ганарымся і ведаем, што ў саўку жылі і нармальныя людзі.

Ці возмем Каліноўскага. Там па ўсіх напрамках пройгрышны варыянт быў. Але людзей так давялі, стварылі такую чорную перспектыву, што ім нічога не заставалася, як сказаць "Х.. .. з ім, дзе мая каса?".

Ёсць сітуацыі, у якіх нельга і не варта лічыць плюсікі і мінусікі. Гісторыя з прыездам Старыкава - якраз такая сітуацыя.

Маладафронтаўцы прыйшлі паказаць, што ў аўтарытарнай краіне, якую прынята лічыць сатэлітам Расеі, ёсць нязгодныя з ідэяй "русского міра". Паказаць на ўласным прыкладзе. 

Так, па маштабе падзеі на Чырвонай плошчы ў 1968 і ў Менску пару дзён таму - непараўнальныя, але сутнасць у іх тая ж - сказаць "не" ў твар цемрашалу, калі іншыя баяцца альбо думаюць, што калі заплюшчыш на нешта вочы, то яно беззваротна знікне.

Францыя, мiгранты, Сарказi 17.11.2015 2

Я не вельмі кампетэнтны, каб нешта сцьвярджаць пра сённяшнія адносіны ўладаў Францыі да імігрантаў. Але ёсць у гісторыі французска-беларускіх адносін эпізод, якія паказвае, што з тымі, чые погляды разыходзяцца з "палітыкай партыі", яны не цюцькаліся і не цырымоніліся.

Беларускі эмігрант у Францыі Лявон Шыманец (наш стаўпецкі дзядзька, брат Івонкі Сурвілы) так во ўзгадваў аднойчы 1960-ыя гады:

"Францускія ўлады пабойваліся гарачых беларускіх патрыётаў. Напрыклад, калі ў Парыж зь візытам у 1960 г. прыяжджаў Хрушчоў, бацьку, мяне й поўны самалёт іншых эмігрантаў зь іншых падсавецкіх краін часова перавезьлі на Корсыку…"

Але гэта былі іншыя часы. Праваабаронцаў тады не было, а палітычную карэктнасць яшчэ не прыдумалі.

I яшчэ.

Былому прэзiдэнту Францыi Нікаля Сарказі можна высунуць шмат прэтэнзій, але гэта яго прамова трапіла ў 5-ку лепшых, якія я чуў. Не пашкадаваў нават гадзіну, каб яе перакласці. Не пашкадуйце і вы пару хвілін, каб прачытаць.

Рэспубліка – і тое, як мы ўспрымаем гэтае слова, як мы разумеем Рэспубліку – у сённяшняй палітыцы - гэта жыццёва важнае пытанне.

Мы думалі, што гэта відавочна. Мы думалі, што гісторыя дала нам гэтыя два словы: Францыя і Рэспубліка, словы звязаныя непарыўна і назаўсёды.

Так нам здавалася да нядаўняга часу. Аднак паволі пачалі ўзнікаць сумневы. Тут і там мы заўважалі, што Рэспубліка не для ўсіх значыць тое самае. Мы думалі, што гэта неістотна, што гэта маргінальная з’ява.

Тыя, хто звяртаў увагу на пагрозы Рэспублікі, траплялі ў “чорны спіс”. Таму што яны дазвалялі сабе зашмат. Мы думалі, што Рэспубліцы нічога не пагражае. Мы ўсе ў Францыі былі Рэспубліканцамі. Дык адкуль гэтая праблема?

Раптам выявілася, што ўсе сумневы, пытанні і галасы сабраліся ў адну сімфонію. Усе пагрозы і маштаб змен паўсталі перад нашымі вачыма. Прагучала пытанне: ліквідаваць рэспубліканскую мадэль ці рэканструяваць яе?

Яшчэ ўчора гэтае пытанне датычыла не Рэспублікі, а дэмакратыі. З аднаго боку былі дэмакраты, а з другога тыя, хто адкідаў дэмакратыю. Тыя, хто лічыў, што яна занадта буржуазная. З аднаго боку былі дэмакратычныя партыі, а з другога – рэвалюцыйныя. З аднаго тыя, хто верыў ў дэмакратычны выбар, а з другога – толькі тыя, для каго важная барацьба класаў. Гэта была лінія падзелу ў 20 ст.

Пасля падзення Берлінскай сцяны і камунізма павялічылася тэрыторыя дэмакратычнага свету. Дэмакратыя – гэта шматпартыйная сістэма, гэта свабодныя выбары, гэта свабода выказвання, гэта правы чалавека – ўсё гэта фундаментальныя справы. Але Рэспубліка гэта нешта іншае.

Галоўная спрэчка ў палітыцы - не паміж дэмакратамі і антыдэмакратамі, а паміж тымі, хто хоча дэмакратыі без рэспублікі, і тымі (я адношу сябе да іх), хто хоча дэмакратыі і Рэспублікі.

Дэмакратыя – гэта палітычныя свабоды. Рэспубліка – гэта маральны дух чалавека і грамадзяніна.

Дэмакратыя можа ўключаць камунітарызм. Рэспубліка – не! Для Рэспублікі не існуе аніякай супольнасці, ніякай меншасці, паколькі Рэспубліка бачыць толькі грамадзян – свабодных у сваіх правах і абавязках. У Рэспубліцы ёсць адна адзіная супольнасць: нацыянальныя супольнасць.

Дэмакратыю можна падзяліць. Рэспубліка – непадзельная. Шмат падзелаў у супольнасці праходзіць насуперак рэспубліканскім ідэалам.

Дэмакратыя прымае раўнавагу ўлады, прымае апазіцыю, якая сочыць за ўладай – адны баяцца іншых, адныя становяцца супраць другіх, часта нават змагаюцца. У Рэспубліцы – не!

У Рэспубліцы няма канкурэнцыі паміж уладай. Судовая ўлада не змагаецца з выканаўчай уладай і заканадаўчай. Заканадаўчая улада не ставіць пад сумнеў аўтарытэт судовай улады. Выканаўчая ўлада не ставіць пад сумнеў заканадаўчую. У Рэспубліцы ў кожнай улады тая самая мэта - усе ідуць у адным напрамку, у іх адзін вектар дзеяння.

Гэта сведчыць аб тым, як далёка мы знаходзімся ад ідэалу Рэспублікі.

Дэмакратыя не супраць перадачы ўлады розным відам пасярэдніцкіх ворганаў. У Рэспубліцы гэта чалавек з’яўляецца галоўным арбітрам. Я хачу сказаць, што дэмакратыя сёння абрасла сотнямі пасярэднікаў, якія абараняць карпарацыйныя інтарэсы, у выніку чаго мадэрнізацыя краіны становіцца праблемай. Немагчымасьць змены ў Францыі не звязаная з тым, што французы не хочуць змяняцца, а з тым, што шмат улады перададзена пасярэднікам і некаторым нашым элітам.

Рэспубліка – гэта суверэннасць народу.

У Рэспубліцы народ бароніць права выказвацца ад свайго імя, вырашаць свой лёс без пасярэднікаў.

Для дэмакратыі не існуе рэлігійнага нейтралітэта. Для Рэспублікі – існуе! Рэспублікая свецкая і мы хочам, каб яна такой засталася. Рэспубліка – гэта нейтральнасць публічнай прасторы і нашых грамадскіх устаноў.

Свецкасць – гэта аснова павагі да ўсіх рэлігій. Яна з’яўляецца ўмовай свабоды ў краіне, якая не хоча рэлігійных войнаў.

Рэспубліка – гэта адмаўленне ад фанатызма і фундаменталізма. Тыя, хто прывёў нас да сітуацыі, з якой мы сутыкнуліся, не думаюць пра Рэспубліку.

Дэмакратыя магла б прыняць паранджу. Рэспубліка – не! Паколькі Рэспубліка – гэта эмансіпацыя жанчын, а паранджа – гэта сімвал таго, што яны з’яўляюцца прадметамі. Я не магу пагадзіцца з рашэннем міністра адукацыі, якое дазваляе, каб вучаніцы маглі засланяць свае ў твары ў школах паранджой.

Рэспубліка баіцца рэлігій, якія знішчаюць межы паміж публічнай і прыватнай прасторамі, знішчаюць інтымнасць, выклікаюць самыя нізкія інстынкты, зайздрасць, супрацьпастаўляюць адных грамадзян супраць іншых. Я хачу нагадаць, што пытанні сэксуальнага жыцця – гэта прыватная тэма і яны павінна застацца ў прыватнай прасторы.

Рэспубліка ахоўвае прыватнасць кожнага, бо яна шануе Чалавека і ўсё, што ён лічыць сваім.

Дэмакратыя можа быць задаволеная інтэграцыяй. Рэспубліка – не.

Рэспубліка – гэта нешта большае. Рэспублiка – гэта асіміляцыя, якая дае ўсім доступ да супольнай культуры і супольнай гісторыі. Сапраудная асіміляцыя, а не фармальная, то бок тая, што дае доступ да французскага грамадзянства з магчымасцю перадачы сваім суграмадзянам сваёй нацыянальнай і рэлігійнай індывідуальнасці. Не.

Каб стаць грамадзянінам Францыі, трэба абавязкова прыняць стыль жыцця

Читать другие новости