АКТУАЛЬНЫЯ ТЭМЫ: Захад-2017 Справа Федынiча Дэкрэт пра дармаедаў Міліцэйскае свавольства Эканамічны крызіс Забойства Паўла Шарамета

ДОЎГАГА ЖЫЦЦЯ НЕ БЫВАЕ

ЗА КУБАЧКАМ КАВЫ З МАРЫНАЙ КОКТЫШ

 

Уладзімір НЯКЛЯЕЎ:

“Доўгага жыцця не бывае”

Адзін са сваіх сумесных фотаздымкаў з Уладзімірам Някляевым паэт Андрэй Хадановіч падпісаў так: “Не вельмі святы, але вельмі сімпатычны Пракопавіч”.

Ён сапраўды вельмі сімпатычны. Шчыры. Глыбокі. І ў той жа час вельмі лёгкі на пад’ём і розныя авантуры.

З сённяшняга дня адзін з лепшых беларускіх паэтаў Уладзімір Някляеў пачынае святкаваць свой 70-гадовы юбілей.

 

Уладзімір Пракопавіч, у сваіх кнігах і аўтабіяграфіях вы пішаце, што нарадзіліся 9 ліпеня, але ва ўсіх афіцыйных дакументах і даведніках пазначана, што 11-га. Дык насамрэч калі? І ці праўда, што два дні заўсёды святкуеце?

— Са слоў маці нарадзіўся — 9-га. Бацька сведчыў, што 11-га. Ну, я меркаваў: два дні гуляў, а на трэці ўспомніў, з якой нагоды. Сын, аказваецца, нарадзіўся.

Але ёсць яшчэ адзін сведка майго з’яўлення на свет — Павел Васільевіч Іваненка. Цяпер яго, сівабародага, можна бачыць амаль на ўсіх вулічных акцыях апазіцыі. А ў 1946 годзе па сканчэнні медычнай вучэльні яго накіравалі акушэрам у Смаргонскую раённую лякарню. Дык вось ён кажа, што прывезлі маці ў радзільню 9-га, а нарадзіла яна, два дні прамучаўшыся, 11-га. “Надта вялікая, — кажа, — была ў цябе галава”.

Справа яшчэ больш заблыталася — і я вырашыў болей не разбірацца ў ёй, не крыўдзіць ні маці, ні бацьку, ні акушэра. А тым больш Бога, па волі якога... Таму святкую абодва дні, не прапускаючы той, які паміж імі.

Зрэшты, я не надаю гэтаму дню, вельмі ўмоўна, каляндарна пазначанаму ў часе, асаблівага значэння. Любы чалавек нараджаецца ўчора — і памірае заўтра. Істотна тое, што ён здзяйсняе, што паспявае здзейсніць між гэтымі днямі. У бліскавічнае імгненне быцця.

Як на мой погляд, то вы файна выглядаеце. Падцягнуты, без зморшчын, заўсёды ў гуморы. Мне падаецца, апошнія гадоў 20 знешне вы ўвогуле не мяняецеся. А што самі думаеце пра свой ўзрост? Ціснуць гады?

— Ціснуць новыя туфлі. Таму я стараюся іх не мяняць, доўга нашу адны і тыя — вось і выгляд не мяняецца.

А калі ўсур’ёз: не сціскайце сэрца сваё нянавісцю да іншых, інакшых, не такіх, як вы, не мучайце душу сваю зайздрасцю да тых, хто штодня можа мяняць туфлі — і не будзе ў вас зморшчын.

Не так даўно некалькі разоў бачыла, як вы з жонкай выходзілі з 2-га шпіталю. Потым прайшла чутка, што вам зрабілі складаную аперацыю…

Ну. Зморшчыны выразалі.

— Вы ўсё ж пражылі даволі доўгае жыццё. А якой уяўляеце сваю старасць?

— Адзін з маіх вершаў сканчаецца так:

“Прайсці праз лёс, нібы праз жыта,

Праз поле, поўнае трысця,

І зразумець, што ўсё пражыта,

Спазнана ўсё, апроч жыцця.”

Доўгага жыцця не бывае. Кожны з нас, як я ўжо казаў напачатку, нараджаецца ўчора і памірае заўтра. І гэта, бадай, адзінае, што я дакладна магу сказаць пра жыццё.

Можна вызначыць яго жанрава. Як у літаратуры: раман, аповесць, апавяданне. У залежнасці ад колькасці эпізодаў, што нанізваюцца на нітку лёсу, як пацеркі. Жывеш, перабіраеш...

Дарэчы, калі пішаш, ніколі не ведаеш, у якім месцы нітка парвецца. Калі жывеш таксама.

Літаратура гэта запісанае жыццё.

Што ж да старасці... Ёсць у мяне кніга, якая называецца “Знакі прыпынку”. Апошні запіс там такі: “Я б хацеў састарыцца i памерцi разам з маiм жыццём. Не раней i не пазней”.

Некаторыя вашы творы лічацца ўзорамі беларускай літаратуры. Філосаф Валянцін Акудовіч назваў вашу паэму “Ложак для пчалы” найлепшай ва ўсёй беларускай паэзіі. Гэтага дастаткова, каб, як вы напісалі ў адным з вершаў, “апраўдаць сваё жыццё”?

Сам цуд жыцця значна большы за ўсе цуды, якія здольны здзейсніць чалавек. Верагоднасць нашага з’яўлення ў свеце гэткая мізэрная, што нікога з нас не мусіла быць. Вас, мяне... Нікога! І тым не менш мы ёсць. Выйгралі ў такой латэрэі, у якой немагчыма выйграць. А радуемся, калі выйграем у спортлато. Вось гэта неадчуванне сапраўднага цуда, свята, неверагоднасці жыцця мяне найбольш у людзях здзіўляе. І, мяркую, менавіта праз гэта Бог нам кажа, што паныласць грэх.

Я ўдзячны Богу і людзям за ўсё, што ў жыцці маім сталася. Можна было б, вядома, нешта ў ім з’іначыць, але гэта калі б можна было. Ды нельга. Таму я не рэфлесую праз тое, чаго не сталася, а жыву тым, што яшчэ можа быць.

 

— Напярэдадні юбілея звычайна кажуць пра нейкія пазітыўныя вынікі. Маўляў зроблена тое і тое, магу пахваліцца гэтым. А я, наадварот, хачу спытаць пра касякі і памылкі, якіх вы нарабілі за свае 70. Шмат іх? І ці ёсць тыя, якія падчас не даюць спакойна спаць па начах?

— Ва ўжо згаданай кнізе “Знакі прыпынку” ёсць такі запіс: “Чалавек і сам памылка — і створаны для памылак”. Ну, у нечым тут, можа быць, перабольшванне, але...

Памылкамі нашымі найчасцей бывае тое, што мы імі не лічам. Вучэльня, праца, жонка ці муж, сябры — усё гэта, магчыма (і найчасцей гэтак і ёсць) памылкі. Усё мусіла быць не тое і не так. Менавіта праз гэта большасць людзей, азіраючыся назад, пытае сябе пра сваё жыццё: “А што гэта было? Мусіла ж быць нешта зусім іншае...”

Вы паэт ад Бога, а народным так і не сталі. Былі старшынём Саюза пісьменнікаў, прэзідэнтам ПЭН-цэнтра, галоўным рэдактарам часопіса “Крыніца”, лідарам кампаніі “Гавары праўду” адусюль сышлі. Былі кандыдатам у прэзідэнты, але крэсла кіраўніка дзяржавы не занялі. Карацей, адны няўдачы, процьма не даведзеных да канца спраў! А вы ўзяліся за новую, ствараеце рух “За дзяржаўнасць і незалежнасць”. Гэта такі стыль жыцця?

— Гэта, па-вашаму, кепска? Лепш было б, калі б я ніадкуль не сыходзіў? Да гэтай пары ў Саюзе пісьменнікаў сядзеў? А дзе б тады цяперашні старшыня Саюза быў? Ці цяперашні прэзідэнт ПЭН-цэнтра?.. А так: я сышоў яны прыйшлі.

У нас і без мяне хапае седуноў. Сядзяць і сядзяць. Ва ўладзе, у апазіцыі...

Усё, што ў вашым пытанні названае: Саюз пісьменнікаў, ПЭН-цэнтр, рэдакцыя “Крыніцы” (была яшчэ рэдакцыя штотыднёвіка “Літаратура і масттацтва”) , кампанія “Гавары праўду”, прэзідэнцкія выбары, цяперашні рух “За дзяржаўнасць і незалежнасць” і г.д. — знешнія выявы біяграфіі. Тое, што пішацца ў анкетах. Да біяграфіі ўнутранай, да таго, што пішацца ў душы (а гэта і ёсць сапраўдная чалавечая біяграфія), яны калі і маюць дачыненне, дык аддаленае. За выключэннем выпадкаў, калі пранікаюць са знешней біяграфіі ва ўнутраную. Ну, да прыкладу, стварыў я рэдакцыю “Крыніцы” і спаткаў у ёй Вольгу. Каханне. Лёс. Вось за гэта я ўхапіўся. Учапіўся, бо ёсць за што! А нехта чапляўся б за рэдакцыю, за рэдактарскае крэсла... Кожнаму сваё.

Зрэшты, сыход з “Крыніцы”, бадай, адзіны, пра які я не тое што шкадую, а... Як бы гэта дакладней сказаць?.. Смуткую іншым разам па той “Крыніцы”. Бо той час быў напоўнены “Крыніцай”, якая пакінула ў ім след. Сваімі асобамі, тэкстамі, уплывам. І нават цяпер яна, як бы перастаўшы быць, не страцілася. І не страціўся ніхто з тых, хто ў ёй быў, хто разам са мной яе ствараў. Валянцін Акудовіч, Уладзімір Арлоў, Алесь Асташонак (хоць фізічна яго й не стала), Леанід Дранько-Майсюк, Алесь Разанаў, мастак Кастусь Вашчанка... Мы разыйшліся, але засталіся.

Там насамрэч быў стыль. Пазней я паспрабаваў аднавіць яго ў кампаніі “Гавары праўду”. У іншых умовах, іншай дзейнасці. І напачатку гэта ўдавалася. Пакуль не ўмяшаліся “стылісты” з камітэта дзяржбяспекі — і гаварыць праўду пачалі здраднікі, махляры, сексоты.

У час трэба прыходзіць і ў час сыходзіць.

Між іншым, амаль усе месцы, з якіх я сыходзіў, былі, так бы мовіць, гнёздамі з яйкамі. На іх бы сядзець і сядзець. Але калі б я нават заняў месца прэзідэнта Беларусі, я б і з яго своечасова сышоў, пра што наўпрост казаў падчас выбарчай кампаніі. А то вунь як Аляксандр Рыгоравіч рассеўся...

Вось гэта не мой стыль. Я ніколі б не хацеў быць нечым кшталту куфра, які стаіць пасярод хаты і ўсім замінае, але якога не выкінуць, бо ён цяжкі. Ці ўвогуле, як зэдаль у пакоі для допытаў, да падлогі прыкручаны.

За вамі цягнецца шлейф самых розных скандалаў. У 1999 годзе вы з’ехалі з краіны. Нехта кажа, што праз канфлікт з тагачасным віцэ-прэм’ерам Уладзімірам Замяталіным, нехта -- праз абвастрэнне адносінаў з Лукашэнкам. З кампаніі “Гавары праўду” сышлі так, што дагэтуль незразумела, што там да чаго. Вам такая рэзкасць пасля не замінае жыць?

— Так, у мяне былі складаныя адносіны і Лукашэнкам, і з Замяталіным, і з іншымі большымі і меншымі чыноўнікамі, і з апазіцыяй, і сапраўды ў 1999 годзе я змушаны быў з’ехаць, але нічога з гэтага я не назваў бы скандаламі. Канфліктамі — так, але гэта нармальна ў тых умовах, якія склаліся, і ў тых стасунках з людзьмі, найперш людзьмі з улады, якія яны ёсць. Скажам, калі я, беларус, да таго ж беларускі паэт, жыву ў сваёй краіне як іншаземец, калі міліцыянты на вуліцах вучаць мяне гаварыць на “чэлавечэскам языке”, дык ненармальна было б сукаць ножкамі і рабіць выгляд, нібы ўсё нармальна. Я так не рабіў і рабіць не збіраюся, незалежна ад таго, як яно пасля мне нашкодзіць і як будзе замінаць жыць. “Горай не будзе, бо лепш не было”, — напісалася некалі ў адным з вершаў. Усе свае рэзкія і не рэзкія рашэннні я прымаў і прымаю дзеля таго, каб усяму беларускаму ў Беларусі ўсё ж стала лепш. А праз тое і мне, бо ў не беларускай Беларусі я ледзь трываю.

Наўмысна не хачу задаваць шмат пытанняў пра палітыку, але ўсё ж удакладню некалькі прынцыповых момантаў. Вас называлі чалавекам, які мог аб’яднаць апазіцыю. Чаму не атрымалася гэта зрабіць?

— Я ўжо не аднойчы тлумачыў сітуацыю напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў 2015 года, калі былі спадзевы на адзінага кандыдата ў прэзідэнты ад дэмсіл і на адзіны сцэнар дзеянняў, а значыць, на аб’яднанне беларускай дэмакратычнай апазіцыі. Дзеля гэтага я зняў (хаця зноў можаце сказаць “сышоў”) сваю кандыдатуру з ліку тых, хто прэтэндаваў на месца адзінага кандадата, але нават гэта не дапамагло. Спачатку Кангрэс дэмактатычных сіл, на якім можна было вылучыць адзінага кандытата і прыняць адзіную праграму, блакавалі Лябедзька з Калякіным, а пад канец, калі да пагаднення заставаўся адзін крок, сарвалі Дзмітрыеў і Янукевіч. Як бачыце, паўдзельнічалі ў гэтым, паспрыялі ўладзе правесці выбары па яе сцэнары амаль усе кіраўнікі апазіцыйных структур, так што нейкага адзінства, можна сказаць, я ўсё ж дасягнуў.

— Гадоў дзесяць таму мне ў інтэрв’ю вы казалі: “З палiтыкай у мяне выйшла, як з нялюбай, але страснай жанчынай: чым мацней я ад яе адпiхваўся, тым мацней яна мяне абдымала...” Я так разумею, задушыла яна вас у сваіх абдымках?

З чаго раптам?.. Ніхто мяне, як ні душыў, не задушыў. Іншая рэч, што спадзяванні, якія меў я, ідучы ў палітыку, не спраўдзіліся.

— А якімі яны былі?

Я быў перакананы, што мне ўдасца зрабіць тое, чаго не ўдавалася іншым. Арганізаваць людзей на Плошчу, на такі пратэст, вынікам якога стаў бы сыход рэжыму. Толькі дзеля гэта я пайшоў на прэзідэнцкія выбары 2010 года, іначай не стаў бы ў іх удзельнічаць.

— Зараз многія спрабуюць прадказаць вынікі парламенцкіх выбараў. Па вашых прагнозах, ці трапіць нехта з апазіцыянераў у Палату прадстаўнікоў? Напрыклад, тая ж Таццяна Караткевіч?

— Адносна гэтага — ніякіх прагнозаў. Я ў гэтым не ўдзельнічаю. Проста не разумею, як пасля выбараў 2010 года, дзе было пабоішча, кроў, пасля выбараў 2015 года з іх непрыхаваным цынізмам, нібы наўмысным здзекам не толькі над апазіцыяй, але над усёй краінай, народам, можна прыняць ад рэжыма прапанову на прызначэнне ў парламент? Га?.. Ну няхай групавыя і асабістыя інтарэсы, няхай такая, якая ёсць, тутэйшая палітыка, але ж чалавечая годнасць і ў тым дзярме, у якім існуем, мусіць выяўляцца! Ці не?..

Добра, няхай наклалі на годнасць. Тады якая верагоднасць? Не выбараў, пра якія наперад вядома (прынятыя толькі 2 з 30 рэкамендацый АБСЕ), што іх не будзе, а верагоднасць прызначэння? Двух там, ці трох, на што ледзьве не ў таталізатары стаўкі робяць, дэпутатаў ад апазіцыі? Ніякай! А галоўнае: які толк ад гэтых прызначэнняў? Ніякага! Проста падачка, міласціна, костка са стала — і ўсё адно ўсе шчэмяцца: падай! І даводзяць, што гэта дыялог з уладай.

— А што з вашага гледзішча ёсць дыялог з уладай?

У кожны гістарычны момант напоўненасць яго розная. Сёння дыялог з уладай гэта патрабаванне свабодных, справядлівых выбараў. І ўдзел у іх толькі на гэтых умовах. Тады насамрэч будзем мець парламент, тады распачнуцца палітычныя, як прадумова эканамічных, рэформы. Тады — развіццё краіны, надзея на захаванне яе дзяржаўнасці, незалежнасці. Інакш толькі на ўсход і на захад лукашэнкава “падайце” — і зваротным рэхам да яго ўсебеларускае “падай”.

І, калі ласка, досыць на тым пра палітыку. Іншым разам.

— Складаецца ўражанне, што Някляеў як той кот, які ўвесь час гуляе сам па сабе: ад пісьменніцкіх тусовак трымаецца на дыстанцыі, з палітыкамі моцна не сябруе… Гэта адпавядае рэальнасці?

— У нечым так.

Сяброў сярод палітыкаў у мяне сапраўды няма, палітыка — не месца для сяброўства. А тыя найблізкія, найдарагія сябры, якіх меў я ў літаратуры, адыйшлі... Рыгор Барадулін, Генадзь Бураўкін... Іх не замяніць, пустату пасля іх сыходу не запоўніць... І не тое, што няма кім проста яны не замяняюцца.

Безумоўна, тут і ўзроставыя прычыны. Ігар Шклярэўскі, адзін з найлепшых сучасных рускіх паэтаў і нямногіх маіх даўніх сяброў, якія засталіся, тэлефануе ўночы, чытае: “Друзья мешают слушать шум дождя...”

Разумееце?..

Такое не напішаш, калі табе дваццаць.

Узрост — гэта калі наўкол цябе ўсё болей цішыні, і ты ўжо не хочаш, каб яна парушалася.

Мне распавядалі, быццам вы ў свой час вельмі балюча перажывалі адсутнасць грошай. Але калі яны з’яўляліся, маглі не задумваючыся некалькі тысяч долараў аддаць за карціну вядомага мастака і падарыць прыгожай жанчыне. Сёння можаце пахваліцца вялікімі даходамі?

—Па-першае, трэба не перажываць, а зарабляць.

Па-другое, нейкія грошы ў мяне заўсёды былі. Часамі большыя, як, напрыклад, тады, калі пісаў песні і меў аўтарскія адлічэнні за іх з усіх канцэртных пляцовак і рэстаранаў ад Сахаліна да Брэста, часамі меншыя, але да “балючых перажыванняў” справа ніколі не даходзіла. Іншая рэч, што ніякія грошы ў мяне доўга не затрымліваліся — я ўмеў хутка ад іх пазбаўляцца. Рознымі спосабамі, у тым ліку такімі, пра якія вы чулі.

Яшчэ адно пытанне, як кажуць, у лоб. Нядобразычліўцы кажуць, быццам бы вы маеце (ці мелі) сур’ёзныя праблемы з алкаголем…

— Не менш як палову свайго жыцця я навідавоку. І калі б меў сур’ёзныя праблемы з алкаголем — гэта былі б відавочныя праблемы. Тут ніякага “быццам бы” не бывае.

Гэта адна з плётак, якіх пра мяне шмат. І пачалася яна з верша, прысвечанага паэту Міхасю Стральцову, якога я, як мала каго, любіў, і ў якога з алкаголем насамрэч была праблема. Верш сканчаўся радкамі: “Будзь! Як той казаў, хай скажуць дзякуй нам, што мы пілі!”

Гэтак Стральцоў пра графаманаў казаў: “Пакуль паэты п’юць, графаманы тым часам паспяваюць нейкія кніжкі выдаць, нейкія медалі, прэміі займець, дык няхай яны дзякуй нам скажуць за тое, што мы пілі! І тым самым давалі ім магчымасць як бы замест нас лічыцца паэтамі”. Пра верш пісалі, яго цытавалі і графаманы прыдумалі мне алкагольныя праблемы.

Колькі даносаў напісалі!

Неяк заходжу ў рэдакцыю аднаго часопіса — сядзіць адзін такі. Сумны, панылы. “Чаго сумуеш?” “Ат, вершы не пішуцца”. “Дык ты, кажу, пішаш іх, мусібыць, не правільна”. “А як правільна пісаць?” “А так, кажу, —як Дзюма свае раманы пісаў. Адна голая мадэлька на адным калене, другая на другім, пад нагамі скрыня шампанскага... І калі ласка: «Тры мушкецёры».

Было гэта якраз тады, калі мяне на прэмію Ўсесаюзгага камсамола вылучалі за кнігу “Вынаходцы вятроў” і паэму “Дарога дарог”. Сур’ёзная такая прэмія, трэцяя па значнасці ў краіне. І на мяне пішуць данос, сутнасць якога такая. Вось вылучаюць Някляева на прэмію за паэму “Дарога дарог”, а як ён яе пісаў? У п’янцы і распусце. Адна голая баба на адным калене, другая на другім, скрыня шампанскага пад нагамі...

— Уладзімір Пракопавіч, а вам шанцуе па жыцці?

Калі мець на ўвазе латарэю, карты, казіно, да чаго я праз азартнасць натуры дасюль схільны, дык не. Скажам, на рулетцы, калі ставіў на чырвонае/чорнае, на крыж, здаралася выйграваць, а ў намур не выпадала. Але калі мець на ўвазе не кола, на якім жыццё круціцца, а тое, на чым стаіць жыццё: каханне, сяброўства, сэнс, прадвызначэнне, —дык грэх жаліцца. З большага шанцуе.

Дзесяць гадоў таму вы нечакана прызналіся: толькі зараз адчуў, што такое сапраўднае каханне. Але ж у вас слава бабніка. Дагэтуль кажуць, што няма той жанчыны, якую нават зараз не можа спакусіць Някляеў…

Праўда?.. І хто гэтак кажа?.. Калі жанчыны, дык быў бы ўдзячны, калі б рэдакцыя вашай газеты іх фатаграфавала і дасылала мне фотаздымкі.

На сваёй старонцы ў Фэйсбуку вы выкладваеце шмат фотаздымкаў у абдымках прыгожых жанчын. Жонка не ладзіць вам скандалаў?

Па-першае, гэта не столькі я выкладваю, колькі яны. Па-другое, у мяне не магло быць такой жонкі, якая б праз гэта ладзіла скандалы.

— Вы падтрымліваеце сяброўскія адносіны са сваёй першай жонкай, з якой пражылі больш за 30 гадоў?

Я шмат за што, вельмі за многае ўдзячны Людміле. З нашага жыцця мы адно адное не выкрэслівалі. Нават спробы такой не рабілі. Разыйшліся, але засталіся. Яна кажа, што адносіны нашы зараз нават лепшыя, чым былі раней. “Ведала б, — кажа яна, — дык даўно б развялася”.

— У вас з цяперашняй жонкай розніца ў 30 гадоў. Вас хвалюе, як Вольга будзе жыць потым, калі вас не стане? Абмяркоўвалі з ёй гэтую тэму?

— Абмяркоўвалі. Дамовіліся не паміраць.

А ўвогуле каханне пра смерць не думае.

Калі я думаю пра Вольгу, я думаю пра святочнае. Яна — штодзённае свята.

Шчыра сказаць, напачатку не выглядала, што свята гэтае, назваўшыся Вольгай, будзе столькі трываць. Але вось трывае. І ведаеце, чаму? Бо як толькі мне пачынае здавацца, што я спазнаў усе яе таямніцы, глыбіні, яна пачынае адкрывацца глыбінямі новымі. Часам зусім нечаканымі, такімі, якім, здавалася б, у ёй, такой маленькай, няма дзе й змясціцца. Як гэта было, скажам, у 2010 годзе, калі ўсплыла і ўсю яе запоўніла мужнасць. Неверагодная мужнасць. І выявілася яна не толькі ў тым, што Вольга была побач са мной па дарозе на Плошчу, што яна — толькі ўявіце гэта!  кідалася на спецназаўцаў, якія выкрадалі мяне са шпіталя, але і ў штодзённай, штоночнай (яна амаль дзесяць сутак, бо не ведала, жывы я ці мёртвы, вачэй не сплюшчыла) барацьбе за маё жыццё, за маё вызваленне. Зараз мала хто памятае, але гэта яна 20 снежня, калі ўвесь Мінск быў скаваны марозам і страхам, нічога і нікога не пабаяўшыся, склікала замежных журналістаў, назіральнікаў, дыпламатаў, заявіла пра злачынства, здзейсненае рэжымам у дзень галасавання на прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі — і менавіта з гэтага ўзнялася ў свеце хваля падтрымкі палітвязняў, пачаўся палітычны і эканамічны ціск на рэжым. Яшчэ б дзень, міжнародныя назіральнікі, журналісты раз’ехаліся б — і рэзананс падзей у Мінску бы зусім не такі. “Ці вы супакоіце вашу жонку, ці мы аддадзім яе ментам, а ўжо яны яе...”, — казаў мне, сярод ночы на допыт выцягнуўшы, старшыня КДБ, і я баяўся, што сапраўды могуць “аддаць ментам”, а яна нічога не баялася і, цяпер пра гэта ўжо можна казаць, урэшце дамаглася свайго, на той час немагчымага, неверагоднага: змусіла паказаць ёй мужа ў турме, каб ведаць, што ён жывы.

І гэта ўсё пры тым, што яна зусім не публічная. Як толькі я апынуўся няхай пад хатнім арыштам, але ўсё ж у сваёй хаце, яна тут жа стала адмаўляцца ад любых інтэрв’ю, замежных паездак, перастала сустракацца з журналістымі, палітыкамі — палічыла сваю місію завершанай. Нічым са свайго “зоркавага часу” не скарысталася для сябе.

Яна шмат ад чаго дзеля мяне адмовілася. Нават занадта шмат ад чаго. Па сутнасці яна ахвяравала мне сваё жыццё. Не быць за гэта ўдзячным немагчыма.

— Вы прысвяцілі ёй кнігу“Лісты да Волі”, напісаную ў турме. Лісты да Каханай і да Свабоды...

І за гэтую кнігу я мушу быць удзячным ёй. Калі кніга перакладалася на шведскую мову, я перачытаў яе. Там у паэме “Турма” такая неверагодная энергія, што старонняму не зразумець, адкуль яна ў чалавеку, кінутаму за краты, магла ўзяцца?

Ад Вольгі гэтак я адчуваў яе скрозь турэмныя сцены.

Дарэчы, у шведскім выданні ўпершыню надрукаваныя мае лісты з турмы. Не вершы звычайныя лісты да Вольгі. Пісьмы. На беларускай мове друкаваць іх яна катэгарычна не дазволіла. “Гэта не літаратура, гэта маё жыццё”. А вось каб па-шведску, а пасля і па-польску надрукаваць, згадзілася. “Там ніхто мяне не ведае, там гэта літаратура”.

Гэтакі характар.

— Да свайго 70-годдзя вы выдалі кнігу “Толькі вершы”. Давайце завершым размову якімі-небудзь радкамі адтуль пра “бліскавічныя імгненні быцця”. Можа быць, ў гэтых “бліскавічках” і крыецца тая жыццёвая мудрасць, пра якія я пыталася ў вас напачатку нашай размовы?

— У кнізе шмат вершаў з прысвячэннямі. Іх, мусібыць, болей, чым ва ўсіх маіх папярэдніх кнігах разам узятых. Чаму?..

Яўген Еўтушэнка, яшчэ адзін з маіх даўніх сяброў, якія, дзякуй Богу, засталіся, не так даўно напісаў: "Я мир не делю на талантливых или бездарных, а на благодарных и неблагодарных".

Варта доўга пажыць на гэтым свеце хоць бы дзеля таго, каб зразумець, хто ў ім хто і што ў ім што.

На чалавечай удзячнасці трымаецца свет. На ўдзячнасці Богу, бацькам, родным, сябрам, блізкім, таму незнаёмцу, які на дарозе, дзе ты паслізнуўся, падхапіў цябе пад руку... На ўдзячнасці тым, хто падараваў табе шчасце любові, цуд кахання, радасць сяброўства, падзяляў твае святы і страты, дапамагаў табе і тваім родным, калі сам ты не мог ім дапамагчы. І калі насамрэч ёсць у свеце нешта такое, што называецца жыццёвая мудрасць, дык гэта яна.

Калі я выйшаў з турмы, мае сябры прыйшлі на мой дзень народзінаў. І Генадзь Бураўкін падараваў мне саламяную скрыпку. Сказаў, што выбраў яе ў падарунак не таму Някляеву, які палітыкай заняўся, а таму, які ў паэзіі застаўся. Які напісаў “Паланэз”. І яшчэ сказаў, што калі б я ўмеў граць на скрыпцы, ён падараваў бы мне скрыпку звычайную, а паколькі не ўмею, дык выбраў у падарунак чароўную. Каб грала сама.

Пакуль Генадзь быў, скрыпка маўчала. Калі яго не стала, аднойчы ўночы ціха-ціха, нібы ветрыку ў фортцы гукнулася, зайграла...

У адказ на гэтую музыку я напісаў верш, прысвечаны памяці Генадзя Бураўкіна. Гэта адзін з вершаў, якімі пачынаецца кніга.

 

КАЛЫХАНКА

Па маёй ці тваёй,

не па нечай — па нашай віне

Беларусь, як чужая, у крэўнай сваёй старане.

І калі памірае праз роспач і скруху паэт,

Ён не той пакідае, у якім нарадзіўся, сусвет.

 

Той сусвет быў Айчынай. Калыскай ягонаю быў.

Ён паэта люляў, малаком белай мовы паіў,

Баіў байкі яму — 

Там у кожным паэтавым сне 

Бай хадзіў па сцяне

У чырвонам сваім каптане...

 

Баю-бай, баю-бай. Спяць, раскінуўшы рукі, сыны. 

Сняцца некаму рускія, некаму польскія сны.

А каму беларускія — той прачынаецца ў снах

І крычыць! І не чуе! Не бачыць! Бо прывід! Бо жах!

 

Спіце, воі. Мужчыны. Далёка яшчэ да відна. 

Вы праспалі Айчыну! І ў снах беларускіх яна

Н е Пагоняй ляціць, а ваўчыцай на бруху паўзе

І сама сабе лапу, каб вырвацца з пасткі, грызе.

 

Баю-бай, баю-бай. Спіце, дзеткі, бяспамятным сном.

Маладыя ваўкі! Піце матчыну кроў з малаком!..

Даганяйце па следзе, што ў кожным паэтавым сне

Чырванее на лёсе,

на лёне,

на белым, як смерць, палатне...

 

(«Народная Воля», №52)

.
14.07.16 12:45
загружаюцца каментары

Уладзiмiр Някляеў