Гісторыя Гомельскай вуліцы Гомеля 17.09.2016 1

Гомельская вуліца з'яўляецца адной з самых старажытных вуліц Гомеля і гэта не магло адбіцца на тым, што вуліца зведала 5 перайменаванняў - апошняе ў 2014 годзе.



Наогул, толькі яшчэ адна вуліца, акрамя Гомельская, пераймяноўвалася 5 разоў - сучасная вуліца Кніжная, што першапачаткова была Рамесленай, а пасля 2-м завулкам, Тэльмана. У 1957 годзе яна стала Кніжнай, а пасля ў траўні 1973 года стала Хатаевіча. Але гэта назва праіснавала рэкорды тэрмін - толькі 4 месяцы і ў верасні 1973 года вуліца зноў стала Кніжнай.




Назва вуліцы Гомельскай з'яўляецца гістарычнай.  

Гомельская вуліца з'вілася ў горадзе сённяшнім Залінейным раёне пасля пасля пабудовы чыгуначных шляхоў праз Гомель ў 70-я гады 19 ст.

У 1776 года, калі пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай 1772 года частка Украіны была далучана да Расійскай імперыі  мястэчка Палавіцы было перайменавана ў Екацярынаслаў.

Прыкладна пасля 70-х гадоў 19-ст. Гомельская вуліца стала насіць імя Екацярынаслаўская.



У 1926 годзе Екацярынаслаў быў перайменаваны ў Днепрапятроўск і пасля гэтай даты гомельская Екацярынаслаўская вуліца была перайменавана ў вуліцу Днепрапятроўскую.

Затым Днепрапятроўскай вуліцы была вернута гістарычная назва - вуліца Гомельская.




Дарэчы, Днепрапятроўск таксама не так даўно перайменаваны і хоць не атрымаў гістарычнай назвы Палавіцы, але займеў імя без саветызмаў і русізмаў - Дняпро.

Акрамя гэтага, ва ўкраінскім Дняпры ёсць вуліца Гомельская.

Да 21 траўня 2013 года Гомельская вуліца насіла гістарычную назву, пакуль не здарылася чарговае безгустоўнае і безсэнсоўнае перайменаванне - вуліцы Гомельскай надалі імя Пенязькова.  




Жыхары вуліцы не сталі гэта трываць і масава пачалі выказваць пратэст супраць перайменавання - 178 жыхароў вуліцы выказалася супраць Пенязькова і толькі 5 гэта перайменаванне падтрымалі.  

Жыхароў можна зразумець - не шмат у Гомелі засталося вуліц з "нармальнымі" назвамі і ім зусім не хацелася жыць на вуліцы імя чарговага героя ці савецкага дзеяча.  

Такая прынцыповая пазіцыя месцічаў не засталася без увагі і 29 траўня 2014 года, праз год пасля перайменавання Гомельскай вуліцы зноў, ужо ў другі раз, была вернута гістарычная назва.




А Пенязькова паслалі на Шведскую горку, дзе адна з новых вуліц у хуткім часе атрымала яго імя - жыхары яе, вядома, такой назвай былі задаволены - сапраўды, ці можа быць лепшай назвай вуліцы, чым назва імя савецкага дзеяча ці ўдзельніка вайны?  Будзем спадзявацца, што Гомельскую вуліцу ўжо больш не закрануць ніякія безсэнсоўныя перайменаванні.

Але застаецца адкрытым пытанне аб тым, што ў Гомелі шмат вуліц носяць негістарычныя назвы, шмат вуліц носяць назвы, што не адпавядаюць палітычна-гістарычным рэаліям, а таксма шмат вуліц носяць імёны людзей, што не заслугоўваюць таго, каб іх імёнамі вуліцы былі названыя.


Першай коннай статуі Беларусі - 170 год 26.08.2016

Сёлета спаўняецца 170 год з таго часу, як у Беларусі з'явіўся першы конны помнік.



У 1846 годзе ў Гомелі быў устаноўлены помнік князю Юзэфу Панятоўскаму. Гэта была першая конная статуя на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Дастаўлена яна была водным шляхам з Польшчы і ўстаноўлена на пляцоўцы каля паўднёвай вежы гомельскага палаца, дзе знаходзіліся таксама дзве турэцкія гарматы.



Гісторыя з'яўлення помніка наступная. Помнік князю Юзафу Панятоўскаму - праца дацкага скульптара Бертэля Торвальдсена. Манумент быў замоўлены ў 1817 годзе. У 1829 годзе ў Варшаве была створана мадэль помніка. Скульптура была адліта з бронзы ў 1832 годзе, аднак з прычыны рэпрэсій пасля паўстання 1830—1831 гадоў не магла быць усталявана паводле ранейшых планаў перад Палацам намесніка.



Манумент быў канфіскаваны і ў разабраным стане перавезены ў Новагеоргіеўскую крэпасць (Модлін). У 1840-х гадах помнік быў падораны Мікалаем I Івану Фёдаравічу Паскевічу, вывезены ў Дэмблін (Івангарад) і, нарэшце, у Гомель, дзе ён быў усталяваны ля палаца Паскевіча.

Манумент быў вернуты ў Польшчу ў 1922 годзе ў адпаведнасці з Рыжскім дагаворам. У 1923 годзе быў усталяваны ў двары каралеўскага палаца перад каланадай Саксонскага палаца і магілай Невядомага салдата.

Пасля прыгнечання Варшаўскага паўстання быў падарваны 19 снежня 1944 года.

Новую адліўку скульптуры, створаную 1948-1951 па мадэлі, якая захавалася ў музеі Торвальдсена ў Капенгагене, падарыў Польшчы дацкі ўрад. Яна была ўсталявана перад Старой Аранжарэяй у Лазенкоўскім парку, а з 1965 года — перад Палацам намесніка, цяпер рэзідэнцыяй прэзідэнта Польшчы.



Торвальдсен адлюстраваў князя Панятоўскага на кані, як на антычным мануменце Марка Аўрэлія на рымскім Капітоліі. Помнік не спадабаўся жыхарам Варшавы, з прычыны таго, што князь быў апрануты ў рымскі, антычны строй замест рыцарскіх даспехаў.



Трэба заўважыць, што ў 1812 годзе, ваюючы на баку Напалеона супраць Расіі, Панятоўскі ваяваў за аднаўленне Рэчы Паспалітай, канфедэратыўнай дзяржавы, у склад якой уваходзіла беларускае Вялікае Княства і Польскае Каралеўства.

Такім чынам Юзэф Панятоўскі ваяваў за незалежнасць сённяшняй Рэспублікі Беларусь. Слушнай будзе неабходнасць ўсталявання ў Гомелі копіі помніку Юзэфу Панятоўскаму на старым месцы. І не абавязкова бронзавага, прыгажосць яго не будзе горшай, калі ён будзе зроблены і з іншага матэрыялу.  

І кожны гамяльчанін пабачыць у помніку нешта сваё:  нацыянальнаарыентаваны беларус будзе бачыць у ім помнік герою барацьбы за незалежнасць Беларусі, манументальнае увасабленне "Пагоні", больш памяркоўны гамяльчанін - падарунак цара Мікалая Першага уладальніку гомельскага палаца Паскевічу, а звычайны гамяльчанін ці госць Гомеля - проста прыгожы помнік, каля якога хочацца сфатаграфавацца.  

Гэта ідэя знайшла сваю падтрымку і ў кіраўніцтва Гомельскага палацава-паркавага ансамблю: "Сапраўды, даволі працяглы час конная статуя Панятоўскага знаходзілася ў нашым горадзе. Дастаўленая ў 1846 годзе водным шляхам з Польшчы, яна была ўстаноўлена на пляцоўцы каля паўднёвай вежы палаца, дзе знаходзіліся таксама дзве турэцкія гарматы, якія былі ваеннымі трафеямі фельдмаршала Івана Фёдаравіча Паскевіча.

У нейкім сэнсе гэта ж можа быць аднесена і да помніка Панятоўскаму, які для польскага народа стаў сімвалам нацыянальнай незалежнасці і быў створаны на народныя грошы. Таму жаданне палякаў вярнуць гэты сімвал на радзіму пасля таго, як Расійская імперыя скончыла сваё існаванне, здаецца абсалютна натуральным.  

Мы не будзем абмяркоўваць палітычныя пытанні аб справядлівасці ці не справядлівасці Рыжскай дамовы, але ж нельга не пагадзіцца з тым, што помнік быў адным з найбольш адметных аб'ектаў, якія ўпрыгожвалі гомельскую сядзібу Паскевічаў.  Разам з іншымі дэкаратыўнымі элементамі (вазы, гроты, скульптуры і г.д.) ён стварыў той рамантычны вобраз палацава-паркавага комплексу, да якога імкнуўся яго аўтар - польскі архітэктар А. Ідзкоўскі.  

Копія статуі Панятоўскага і зараз магла б стаць прывабнай славутасцю, як для гамяльчан, так і для гасцей Гомеля.  Але для ажыццяўлення такога праекта патрэбны як мінімум дзве ўмовы: наяўнасць фінансавых сродкаў (ніякім бюджэтам яны не прадугледжаны) і, як мы лічым, узгадненне такой магчымасці з польскім урадам, а гэта выходзіць за межы паўнамоцтваў."



Калі з пошукаў сродкаў сітуацыя больш складаная (культура ў Беларусі традыцыйна спансуецца ў апошнюю чаргу), то з узнадненнем ідэі з польскім бокам дакладна праблемы не павінна ўзнікнуць. У лютым 2015 года Гомель наведваў на той час Надзвычайны і паўнамоцны амбасадар Польшчы ў Беларусі Лешэк Шарэпка. Сярод іншага яму было зададзена пытанне аб тым, як ён адносіцца да усталявання ў Гомелі копіі помніка Юзэфу Панятоўскаму.

Адказ пасла палягаў у тым, што ён асабліва і не супраць гэтай ідэі, галоўнае, каб на яе рэалізацыю былі сродкі.  Адным з варыянтаў, як іх знайсці, можна зноў узяць польскі вопыт, згаданы ў адказе "помнік Панятоўскаму, які для польскага народа стаў сімвалам нацыянальнай незалежнасці і быў створаны на народныя грошы." - у нашым выпадку - за кошт бюджэту Гомеля, які фармуецца за народныя грошы ў выглядзе падаткаў.  



Станоўча да ідэі аднаўлення ў Гомелі поніка Юзэфу Панятоўскаму адносіцца і Гомельскі гарвыканкам: "Памнік Юзэфу Панятоўскаму лічыцца лепшай работай скульптара Берталя Торвальдсэна.

Копія статуі і зараз магла б стаць прывабнай адметнасцю як для гамяльчан, так і для гасцей горада. Статуя, што знаходзіцца зараз у Варшаве, - падарунак урада Даніі польскаму народу. У сувязі з гэтым абмяркоўваць яе перамяшчэнне ў горад Гомель уяўляецца некарэктным".

Тут можна толькі удакладніць, што гаворка не вялася і не вядзецца аб перамяшчэнні помніка з Варшавы ў Гомель - Гомелю будзе дастаткова і копіі, тым больш, што і ў Варшаве зараз толькі копія стаіць.  Далей гарвыканкам паведамляе: "У дадзены момант рэдукцыя (паменьшаная копія) статуі знаходзіцца ў дзяржаўнай гісторыка-культурнай установе "Гомельскі палацава-паркавы ансамбль".



Напрыканцы Гомельскі гарвыканкам выказвае празаічную, але сённяшнюю рэальнасць: "Стварэнне копіі ў арыгінальным памеры патрабуе значных фінансавых выдаткаў, што не прадугледжана бюджэтам горада Гомеля."

Хочацца спадзявацца, што бюджэт горада прадугледзіць падобныя выдаткі на наступны год, тым больш, што самі гарадскія ўлады прызнаюць тое, што помнік Юзэфу Панятоўскаму Гомелю неабходны.  

З іншага боку, помнік можна атрымаць і без вялікіх укладанняў па польскаму сцэнару, пра які пісалася ў адказе гарвыканкама "Статуя, што знаходзіцца зараз у Варшаве, - падарунак урада Даніі польскаму народу."  Думаю, урад Даніі не пашкадуе падарунка і для народа беларускага - галоўнае, перамовы паспяхова правесці.  

Тут ужо задача для МЗС Беларусі і кіраўніцтва Гомеля - хіба не цудоўна звязаць Беларусь такім чынам сяброўскімі адносінамі з адной з самых пасьпяховых краін Еўропы ды яшчэ і падарунак гамельчукам і беларусам прынесці?

Наогул, копіяй аднаго помніка Юзэфа Панятоўскага можна не толькі падараваць Гомелю і Беларусі прыгожы помнік мастацтва, але і замацаваць добрыя адносіны з трыма вядучымі еўрапейскімі краінамі - Польшчай (з якой у нас адзін нацыянальны герой Юзэф Панятоўскі), Францыяй (з дзядамі якой нашы дзяды поплеч ваявалі ў Вайне 1812 года супраць Расіі) і Даніяй (чый скульптар стварыў гэты цудоўны твор мастацтва).  

Ужо толькі дзеля гэтага помнік Панятоўскаму ў Гомелі павінен быць.  

90 год 2-га ўзбуйнення Беларусі 22.08.2016

Трэцяя Устаўная грамата БНР была прынята ва ўмовах, калі паводле Брэсцкага міру Савецкая Расія пагадзілася на акупацыю тэрыторыі Беларусі Германіяй.  

Рада БНР выступіла з патрабаваннем перагледзець Брэсцкую мірную дамову. На землях, дзе жыве і мае лічбавую перавагу беларускі народ, абвяшчалася вольная, незалежная дзяржава.

У склад Беларусі былі ўключаны Магілёўская, Мінская, Віцебская, беларускія часткі Гродзенскай, Віленскай, Смаленскай, Чарнігаўскай і суседніх губерняў.



Пацвярджаліся таксама правы і вольнасці грамадзян і народаў Беларусі, абвешчаныя Другой Устаўной граматай ад 9 сакавіка 1918 г., у тым ліку і роўнасць усіх моваў народаў Беларусі.

У развіццё ІІІ-й Устаўной граматы Народны Сакратарыят БНР прыняў пастанову аб тым, што беларуская мова аб’яўляецца дзяржаўнай, але нацыянальныя меншасці маюць права карыстацца сваёй мовай у стасунках з дзяржаўнымі ўстановамі БНР. У той жа час афіцыйная акты, дакументы, перапіска паміж дзяржаўнымі ўстановамі БНР павінна весціся па-беларуску.

У 1918 г. сакратар Паўночна-заходняга камітэту РКП(б) Вільгельм Кнорын, латыш па паходжанню (сапраўднае прозвішча – Кнорыш) заявіў: “Мы считаем, что белорусы не являются нацией, и что те этнографические особенности, которые их отделяют от остальных русских, должны быть изжиты”.  

Разам з тым, кароткачасовае існаванне БНР ігнараваць было немагчыма, таму па патрабаванню савецкага кіраўніцтва РСФСР была створана ССРБ.




Як вядома, адной з важнейшых дат для жыхароў Гомеля і Гомельшчыны з'яўляецца 1335 год - год уваходжання Гомеля ў склад Беларусі. 7 стагоддзяў афіцыйна і юрыдычна Гомельшчына ў складзе Беларусі, спрадвечна насялялася беларусамі і яшчэ да 1335 года была беларускай, але не замацаванай за Беларуссю юрыдычна.

Кропку юрыдычным афармленні Гомеля і Гомельшчыны ў складзе Беларусі паставіў у 1335 годзе Віцебскі князь Альгерд, будучы 12-ты Вялікі князь Вялікага княства Літоўскага, пераемнікам якога зараз з'яўляецца Беларусь. Але калі была ўтворана ССРБ Гомельшчына была адарвана ад Беларусі і яе землі ўвайшлі ў склад Расіі.

У снежні 1923 г. палітбюро ЦК РКП(б) пагадзілася з прапановай ЦБ КП(б)Б далучыць да Беларусі «роднасных ёй у бытавых, этнаграфічных і гаспадарча-эканамічных адносінах» тэрыторыі, а менавіта Горацкі і Мсціслаўскі паветы Смаленскай губерні, Віцебскую губерню цалкам і Гомельскую губерню цалкам, за выключэннем чатырох паветаў былой Чарнігаўскай губерні.

Аднак хутка спецыяльная камісія Цэнтральнага выканаўчага камітэта СССР перагледзела рашэнне палітбюро. У выніку па-за межамі Беларусі пакідаліся Веліжскі, Невельскі, Себежскі паветы Віцебскай губерні, Гомельскі і Рэчыцкі паветы Гомельскай губерні і большая частка Мсціслаўскага павета Смаленскай губерні.

Такім чынам, рашэнне аб узбуйненні было прынята ў Маскве, і ў сакавіку 1924 г. яно было прынята Цэнтральным выканаўчым камітэтам СССР. Рашэнне фармальна зацвердзіў VI надзвычайны з'езд саветаў БССР.




Існуе думка, асабліва ў сучаснай расійскай гісторыяграфіі, што гэтае павелічэнне тэрыторыі Беларусі было штучным і не адпавядала жаданням жыхароў.

Гэту тэзу між іншага абвяргае і той факт, што на той часцы Гомельшчыны, якая яшчэ ўваходзіла ў склад РСФСР у 1924 г., за кароткі час лічба беларускамоўных школ узрасла з 32 да 110, пры тым, што беларусізацыя, якая ў гэты час панавала ў Беларусі на гэтых землях не праводзілася.

У дадзеным выпадку бачна жаданне беларускага народа належыць да беларускай культуры і да беларускай дзяржавы.

8 верасня 1926 г. Народны камісарыят замежных спраў СССР прыняў пастанову аб неабходнасці настойваць у палітбюро ЦК УКП(б), каб Гомельскі і Рэчыцкі паветы былі далучаны да Беларусі.  

4 снежня 1926 г. на аб'яднаным пленуме Гомельскага губернскага і гарадскога камітэтаў КП(б)Б выступіў сакратар ЦК УКП(б) М.Швернік, які праінфармаваў аб пастанове палітбюро далучыць Гомельскі і Рэчыцкі паветы да БССР.

Такім чынам Гомель, Рычыца і ўся Гомельшчына цалкам была зноў уз'яднаная са сваёй гістарычнай радзімай, рэалізаваўшы моцнае жаданне гамельчукоў жыць у роднай Беларусі, а не ў замежнай дзяржаве, чужой для беларусаў як этнічна, так і культурна.

Чаму "руская мова" не "русский язык" 09.05.2016 3

Беларускую мову «рускаю» называлі Скарына, Будны, Цяпінскі ды ўсе іншыя пісменьнікі Беларусі той пары. Не «рускаю», а «маскоўскай» называлі тады ў Беларусі мову Масковіі, мову сучасных расіян і Расійскай Федэрацыі.

Напрыклад, «маскоўскай» называў яе Сымон Будны, «ензык москевскі», казалі тады і у Польшчы. У Польшчы назву гэту пачалі забываць толькі ад пачаткаў ХІХ стагодзьдзя па патрабаванню расійскіх уладаў. Тады пад расійскім націскам быў заведзены для расійскай мовы назоў «ензык росыйскі».

Прычыны, чаму пісьмовую мову ВКЛ «рускаю» не называлі паслы маскоўскія ў тым, што ў Маскве тады так называлі мову сваю, мову расійскую. Паслам маскоўскім, як і ўсім маскоўцам, было ясна, што на мове, якой былі напісаны каралеўскія граматы, ці Статуты ВКЛ, у Маскве ніхто не гаварыў. Адметнасьць дзяржаўнай мовы ВКЛ ад сваёй «русское» мовы маскоўцы і пазначалі назвамі «белорусскій язык», «белорусское письмо» і якія ў гэты час у Маскве ўжо шырака выкарыстоўваліся.

Я. Рудзенка і Ю. Чарняўская заўважаюць: “Шэраг даследчыкаў, прыхільнікаў “вялікарускай канцэпцыі“, лічыў, што беларуская мова не больш, чым мадыфікацыя рускай мовы, адмаўляючы ёй ў спецыфічнасці і самабытнасці. Гэты пункт гледжання лёгка аспрэчваецца наступным фактам: для выдання ў Маскве Трэцяга Статуту ВКЛ спатрэбіўся яго пераклад, у чым не было б ніякай неабходнасці, калі б Статут быў напісаны па-руску”.

Гэта добра з спрэчкі 10 сакавіка 1646 г. ў Варшаве паслоў Масковіі з сенатарамі Польшчы ў пытаньні, якую мову ўжываць пры дыпламатычнай перапісцы караля Рэчы Паспалітай з маскоўскім царом.

Перамовы маскоўскія паслы пачалі з таго, што зноўку ўзнялі старыя скаргі Масковіі на тое, што ў граматах да цара ад караля ды яго падданых не захоўваецца адпаведная «царскай вялікасьці», вызначаная Палянаўскай дамовай, тытуляцыя.

На пратэст маскоўскіх паслоў паны-рады адказалі: “На Бога прысягаем, што па-польску самодержцы і самодержцу адно і тое ж. Калі-ж па-руску не так, дык на будучыню мы строга будзем сачыць, каб памылкак не было. Ды ў будучыні гаспадару нашаму і пісаць да царскае вялікасьці ў граматах трэба лепш па-польску... тады і памылак не будзе”.

Прапанова, каб у перапісцы караля з царом перайсці на мову польскую, маскоўскія паслы адкінулі словамі: “Издавна повелось, что грамоты королевские к великому государю пишутся белорусским письмом, и теперь, мимо обычаев, по-польски писать не годится, да у порубежных воевод и переводчиков нет”.

Варшаўская спрэчка маскоўскіх «вялікіх паслоў» з панамі польскай каралеўскай рады паказвае нам тое, што ў 1646 г., або ў 1-й пал. ХVІІ стагодзьдзя, абавязковай афіцыйнай мовай дыпляматычнай перапіскі паміж Польшчай і Масковіяй была, па старой традыцыі, усё яшчэ мова беларуская. Мову каралеўскіх граматаў да цара «беларускай» называлі і самі царскія паслы. Ужыты гэтым разам пасламі Масковіі для старабеларускай пісьмовай мовы назвы «белорусское письмо» не нейкі адзіночны выпадак і не выключэнне. Ведомы тысячы маскоўскіх дакументаў і граматаў, ды і маскоўскія кніжныя выданьні той пары, у якіх мова гэтая называецца «беларускай», хоць побач калі-некалі сустракаецца і назва «литовский язык».

Калі ў ходзе спрэчкі аб памылцы ў царскай тытуляцыі паны каралеўскае рады тую самую мову называлі не «беларускай», як паслы маскоўскія, а «рускай» (хоць-бы ў звароце «дзячкі пішуць, не ведаючы добра рускай мовы»), дык таму, што гэтак афіцыйна называлася тады гэтая мова і ў самой Беларусі, у дзяржаўных яе нават законах.

У артыкуле І-м ІV раздзела Статута ВКЛ 1588 г. было запісана: “А писар земский маеть по-руску литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншим езыком и словы”.

Вось назовы «рускі», якая тады была афіцыйнай і ў Беларусі, і ў Польшчы, паны каралеўскае рады і трымаліся.

Гэта важна ўсведамляць усім, хто сутыкаецца з архіўнымі ды іншымі пісьмовымі памяткамі таго часу, каб засцерагчыся ад памылковага іх разумення ды памылковых выснаваў. Справу ўскладняе яшчэ і тое, што назва «руская мова» тады здаралася, асабліва ў чужынцаў, і ў разуменьні сучаснага «мова ўсходнеславянская». У такіх выпадках аб’ядноўвала яна мовы беларускую, расійскую і украінскую.
Страницы: 1
Читать другие новости

Ігар Случак