Чаму "руская мова" не "русский язык" 09.05.2016 3

Беларускую мову «рускаю» называлі Скарына, Будны, Цяпінскі ды ўсе іншыя пісменьнікі Беларусі той пары. Не «рускаю», а «маскоўскай» называлі тады ў Беларусі мову Масковіі, мову сучасных расіян і Расійскай Федэрацыі.

Напрыклад, «маскоўскай» называў яе Сымон Будны, «ензык москевскі», казалі тады і у Польшчы. У Польшчы назву гэту пачалі забываць толькі ад пачаткаў ХІХ стагодзьдзя па патрабаванню расійскіх уладаў. Тады пад расійскім націскам быў заведзены для расійскай мовы назоў «ензык росыйскі».

Прычыны, чаму пісьмовую мову ВКЛ «рускаю» не называлі паслы маскоўскія ў тым, што ў Маскве тады так называлі мову сваю, мову расійскую. Паслам маскоўскім, як і ўсім маскоўцам, было ясна, што на мове, якой былі напісаны каралеўскія граматы, ці Статуты ВКЛ, у Маскве ніхто не гаварыў. Адметнасьць дзяржаўнай мовы ВКЛ ад сваёй «русское» мовы маскоўцы і пазначалі назвамі «белорусскій язык», «белорусское письмо» і якія ў гэты час у Маскве ўжо шырака выкарыстоўваліся.

Я. Рудзенка і Ю. Чарняўская заўважаюць: “Шэраг даследчыкаў, прыхільнікаў “вялікарускай канцэпцыі“, лічыў, што беларуская мова не больш, чым мадыфікацыя рускай мовы, адмаўляючы ёй ў спецыфічнасці і самабытнасці. Гэты пункт гледжання лёгка аспрэчваецца наступным фактам: для выдання ў Маскве Трэцяга Статуту ВКЛ спатрэбіўся яго пераклад, у чым не было б ніякай неабходнасці, калі б Статут быў напісаны па-руску”.

Гэта добра з спрэчкі 10 сакавіка 1646 г. ў Варшаве паслоў Масковіі з сенатарамі Польшчы ў пытаньні, якую мову ўжываць пры дыпламатычнай перапісцы караля Рэчы Паспалітай з маскоўскім царом.

Перамовы маскоўскія паслы пачалі з таго, што зноўку ўзнялі старыя скаргі Масковіі на тое, што ў граматах да цара ад караля ды яго падданых не захоўваецца адпаведная «царскай вялікасьці», вызначаная Палянаўскай дамовай, тытуляцыя.

На пратэст маскоўскіх паслоў паны-рады адказалі: “На Бога прысягаем, што па-польску самодержцы і самодержцу адно і тое ж. Калі-ж па-руску не так, дык на будучыню мы строга будзем сачыць, каб памылкак не было. Ды ў будучыні гаспадару нашаму і пісаць да царскае вялікасьці ў граматах трэба лепш па-польску... тады і памылак не будзе”.

Прапанова, каб у перапісцы караля з царом перайсці на мову польскую, маскоўскія паслы адкінулі словамі: “Издавна повелось, что грамоты королевские к великому государю пишутся белорусским письмом, и теперь, мимо обычаев, по-польски писать не годится, да у порубежных воевод и переводчиков нет”.

Варшаўская спрэчка маскоўскіх «вялікіх паслоў» з панамі польскай каралеўскай рады паказвае нам тое, што ў 1646 г., або ў 1-й пал. ХVІІ стагодзьдзя, абавязковай афіцыйнай мовай дыпляматычнай перапіскі паміж Польшчай і Масковіяй была, па старой традыцыі, усё яшчэ мова беларуская. Мову каралеўскіх граматаў да цара «беларускай» называлі і самі царскія паслы. Ужыты гэтым разам пасламі Масковіі для старабеларускай пісьмовай мовы назвы «белорусское письмо» не нейкі адзіночны выпадак і не выключэнне. Ведомы тысячы маскоўскіх дакументаў і граматаў, ды і маскоўскія кніжныя выданьні той пары, у якіх мова гэтая называецца «беларускай», хоць побач калі-некалі сустракаецца і назва «литовский язык».

Калі ў ходзе спрэчкі аб памылцы ў царскай тытуляцыі паны каралеўскае рады тую самую мову называлі не «беларускай», як паслы маскоўскія, а «рускай» (хоць-бы ў звароце «дзячкі пішуць, не ведаючы добра рускай мовы»), дык таму, што гэтак афіцыйна называлася тады гэтая мова і ў самой Беларусі, у дзяржаўных яе нават законах.

У артыкуле І-м ІV раздзела Статута ВКЛ 1588 г. было запісана: “А писар земский маеть по-руску литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншим езыком и словы”.

Вось назовы «рускі», якая тады была афіцыйнай і ў Беларусі, і ў Польшчы, паны каралеўскае рады і трымаліся.

Гэта важна ўсведамляць усім, хто сутыкаецца з архіўнымі ды іншымі пісьмовымі памяткамі таго часу, каб засцерагчыся ад памылковага іх разумення ды памылковых выснаваў. Справу ўскладняе яшчэ і тое, што назва «руская мова» тады здаралася, асабліва ў чужынцаў, і ў разуменьні сучаснага «мова ўсходнеславянская». У такіх выпадках аб’ядноўвала яна мовы беларускую, расійскую і украінскую.

Cтандартызацыя беларускай мовы 06.05.2016 3

У 2010 г. ўступілі ў сілу новыя арфаграфічныя правілы. Проведенная рэформа, па сваёй сутнасці, – акт корпуснога планавання (нармалізацыіі адной з дзяржаўных моў), закранае правапіс і часткова структурныя марфалагічныя кампаненты.
Ва ўмовах актыўнага, ярка выяўленага асіметрычнага білінгвізму, рэалізацыя акту корпуснога планавання не прынясе поспехаў, пакуль у дзеянне не будзе запушчаны механізм статуснага планавання, асноўнай задачай якога павінна стаць рэвіталізацыя асноўных функцый мовы.
Пры багацці моўных формаў, высокім узроўні адукацыі насельніцтва, неабходны перавод нацыянальнай мовы з вобласці псіхалагічнага адчужэння ў вобласць практычнага ўжывання.
Гэты пераход немагчыма вырашыць толькі рэформай правапісу, рэформа павінна праводзіцца ў кантэксце створаных дзяржавай вызначаных умоў, іншымі словамі пры сумяшчэнні карпуснога і статуснага планавання.
Слоўнік юрыдычных тэрмінаў, падрыхтаваны ў Нацыянальным цэнтры прававой інфармацыі (далей – НЦПІ) (далей – СЮТ-2012)[S52], выразна адрозніваецца ад большасці папярэдніх тым, што прызначаны выконваць ролю нарматыўнага: створаны аўтарытэтнай дзяржаўнай установай, размешчаны на Нацыянальным прававым Інтэрнет-партале (www.pravo.by). Акрамя таго, гэта першы электронны іншамоўна-беларускі слоўнік юрыдычнай тэрміналогіі, што стварае яму перавагу перад папяровымі варыянтамі больш шырокай даступнасцю для карыстальнікаў.
З прычыны таго, што ў нашай краіне законы ствараюцца на рускай мове і потым толькі частка з іх перакладаецца на беларускую, некаторыя юрыдычныя тэрміны не праходзяць апрабацыю ў юрыдычнай літаратуры.
Пэўную частку тэрмінаў, асабліва ўстойлівых тэрміналагічных словазлучэнняў, аўтарам СЮТ-2012 давялося, па сутнасці, ствараць упершыню
Аднак не варта было захапляцца празмернай тэрмінатворчасцю пры наяўнасці практыкі выкарыстання таго або іншага тэрміна. Перш чым прапанаваць беларускі эквівалент, неабходна ўпэўніцца, ці не функцыянуе ўжо патрэбны адпаведнік, ўважліва вывучыўшы не толькі выдадзеныя раней слоўнікі юрыдычнай тэрміналогіі, а перш за ўсё – афіцыйна апублікаваныя тэксты законаў на беларускай мове.
У адваротным выпадку атрымліваецца, што адно і тое ж паняцце ў розных крыніцах мае неаднолькавае лексічнае выяўленне.
Назіранні за беларускімі эквівалентамі, прапанаванымі аўтарамі СЮТ-2012, прыводзяць да высновы аб неабходнасці сэнсавай і граматычнай карэкціроўкі пэўнай часткі прапанаваных тэрмінаў.
Каб пазбегнуць недакладнасці пры вербальным увасабленні паняцця, неабходна трымацца нормаў літаратурнай мовы.
Варта таксама ўлічваць і вопыт папярэдняга выкарыстання тэрмінаў як у лексікаграфічных крыніцах, так і ў заканадаўчых тэкстах. Хочацца спадзявацца, што аўтарскі калектыў будзе працягваць працу і над пашырэннем аб’ёма слоўніка, паколькі прадстаўленыя 7014 лексічных адзінак далёка не поўнасцю адлюстроўваюць тэрміналагічны корпус сучаснага беларускага заканадаўства.
Першым крокам на шляху забеспячэнні абароны мовы часта становіцца замацаванне афіцыйнай моўнай нормы, афіцыйнага моўнага стандарту.
Фармальна-юрыдычным спосабам дасягнення гэтай мэты становіцца выданне галоўнай дзяржаўнай акадэміяй слоўнікаў і даведнікаў, якія адлюстроўваюць моўныя стандарты, найперш у вобласці лексікі і арфаграфіі дзяржаўнай мовы.
Прыкладамі стандартнага падання нацыянальнай мовы ў выглядзе набору слоўнікаў могуць быць: у Нямеччыне - DUDEN, Standartwerk zur deutschen Sprache, у Вялікабрытаніі – Standard Reference Books, у Францыі - Dictionnaire del'Académie française, стандарты арфаграфіі, апублікаваныя ў Journal officiel і даступныя на сайце Французскай акадэміі.
Стандартызацыя мовы дазваляе выразна вызначыць адрозненне паміж афіцыйнай і гутарковай моўнай нормай, праводзіць адрозненне паміж арыгінальнымі і запазычанымі словамі, і, хоць непазбежным вынікам гэтага становіцца кансервацыя афіцыйнай мовы, для мэт прававой вызначанасці выданне такіх стандартаў відавочна неабходна.
Стандартызацыя мовы дазваляе паралельна вырашыць і шэраг пабочных задач, напрыклад усталяваць мяжу паміж мовамі і дыялектамі (юрыдычна вырашыць праблему, якая застаецца не да канца вырашанай у лінгвістыцы).
У адсутнасць стандартызацыі мовы правовые нормы, падобныя правілам у Беларусі аб абавязковым выкарыстанні літаратурнай нормы дзяржаўнай мовы, застаюцца ў прававым сэнсе нявызначанымі.

Беларуская мова і правы спажыўцоў 13.04.2016 1

Агульная моўная сітуацыя яскрава адлюстроўваецца на этыкетках тавараў. Беларускія вытворцы выкарыстоўваюць на этыкетках рускую мову, толькі назоў прадпрыемства, прадстаўлены адным словам, часам можна сустрэць на беларускай мове, усе астатнія звесткі, у тым ліку інструкцыя па выкарыстанню – на рускай мове.

Таварныя знакі і этыкеткі адлюстроўваюць агульную сітуацыю, у якой нацыянальная мова гуляе сімвалічную, ідэнтыфікацыйную, эстэтычную, але не выконвае галоўную - камунікатыўную функцыю. Беларускія таварныя знакі ў цэлым адлюстроўваюць схільнасць мажарытарнаму ўплыву – мова этыкетак у пераважнай большасці - руская).

Дзяржаўныя органы і юрыдычныя асобы (асабліва ў галіне сувязі, аховы здароўя, бытавога абслугоўвання) не заўжды распрацоўваюць бланкі на абедзвюх дзяржаўных мовах, а пры вусных зваротах часта прымушаюць грамадзян перайсці на больш зразумелую супрацоўнікам такіх органаў і асоб мову, што з’яўляецца недапушчальным і не можа грунтавацца на артыкуле 8 Закона “Аб мовах”.

Больш за тое дзяржаўныя органы павінны зацвярджаць і распаўсюджваюць формы дакументаў на абедзвюх дзяржаўных мовах: мытныя дэкларацыі, падатковыя дэкларацыі, заявы, даведкі і г.д., бо менавіта грамадзянін ці юрыдычная асоба маюць права выбіраць мову, якая ім больш зразумелая для запаўнення дакументаў, але наперад трэба зразумець змест такіх форм. Міністэрствам юстыцыі павінны быць цэнтралізавана распрацаваны натарыяльныя дакументы, падрыхтаваныя на беларускай мове для выканання арт. 16 Закона “Аб мовах”, ч. 3 арт. 20 Закона “Аб натарыяце і натарыяльнай дзейнасці”.

Выбіраць мову натарыяльных дзеянняў павінны асобы, якія іх заказваюць. Банкаўскія ўстановы і іншыя юрыдычныя асобы павінны дазваляць фізічным асобам выбіраць мову заключаемай так званай. “публічнага” дамовы. Інфармацыя на таварах (у тым ліку інструкцыі па эксплуатацыі), а таксама інфармацыя пра паслугі і работы амаль заўжды даводзіцца на адной дзяржаўнай мове. Фармальна гэта адпавядае арт. 13, 30 Закона “Аб мовах”, арт. 5 Закона “Аб абароне правоў спажыўцоў”.

З-за несупадаючай з Канстытуцыяй канструкцыі нормы церпяць простыя спажыўцы. У прыватным выпадку грамадзяніна, што прасіў Міністэрства па падатках і зборах распрацаваць новы беларускамоўны бланк падатковай дэкларацыі. Міністэрства паведаміла грамадзяніну, што бланкі незацверджанай формы выкарыстоўваць нельга, а, паколькі заканадаўства не абавязвае дзяржустановы прымаць нарматыўныя прававыя акты на дзвюх дзяржаўных мовах, то міністэрства зацвердзіла форму падатковай дэкларацыі на рускай мове.

У апошні час над правам атрымліваць інфармацыю на беларускай мове навісла дадатковая пагроза. Закон «Аб мовах » дае вытворцам права выбару мовы маркіроўкі тавараў, пазначаючы ў арт. 30, што «маркіроўка тавараў, этыкеткі на таварах, інструкцыі па карыстанні таварамі выконваюцца на беларускай або расійскай мове».

Тое самае гаворыць і Закон «Аб абароне правоў спажыўцоў», які ў п.9 арт. 7 «Інфармацыя аб таварах (работах, паслугах)» замацоўвае тую норму, што «інфармацыя, прадугледжаная пунктамі 1–8 гэтага артыкула, на беларускай або рускай мове дакладным і разборлівым шрыфтам даводзіцца да ведама спажыўца ў дакументацыі, якая дадаецца да тавараў (работ, паслуг), на спажывецкай тары (упакоўцы), этыкетках або іншым спосабам, прынятым для асобных відаў тавараў (работ, паслуг)». Тое самае ў гэтым законе прапісана і ў п. 4 арт. 8 «Інфармацыя аб вытворцах (выканаўцах, прадаўцах)».

Дзяржаўны стандарт Беларусі № СТБ 1100-2007 «Харчовыя прадукты. Інфармацыя для спажыўца. Агульныя патрабаваннi» сцвярджае, што любы беларускі вытворца можа выканаць упакоўку свайго тавара па-беларуску. У чацвёртым раздзеле гэтага дакумента ёсць п. 4.3, дзе сказана, што «інфармацыя для спажыўца ў выглядзе тэксту наносіцца на беларускай і/або рускай мове і пры неабходнасці на замежнай мове ў адпаведнасці з нормамі мовы, на якой прыведзена інфармацыя». Тэхнічны рэгламент Мытнага саюза № ТР ТС 005/2011 «Аб бяспецы ўпакоўкі», які цяпер дзейнічае і ў Беларусі, трыма радкамі п. 4 арт. 6 перакрэсліў усе нормы, прапісаныя і ў Канстытуцыі, і ў Законе «Аб мовах», і ў Законе «Аб абароне правоў спажыўцоў», і ў адпаведных рэспубліканскіх стандартах. Цяпер у нас з дзвюх раўнапраўных моў, адна нават заканадаўча атрымала больш высокі статус.

Названая папера прадпісвае, што «інфармацыя павінна быць выкладзена на рускай мове і на дзяржаўнай(ых) мове(ах) дзяржавы-чальца МС пры наяўнасці адпаведных патрабаванняў у заканадаўстве(ах) дзяржавы(ў)-чальца(оў) МС». Згодна п. 4.1.2 ТР МС “Харчовая прадукцыя ў частцы яе маркіроўкі” (ТР ТС 022-2011), “…маркіроўка запакаванай харчовай прадукцыі павінна быць нанесена на рускай мове і на дзяржаўнай(ых) мове(ах) дзяржавы-ўдзельніцы Мытнага саюзу пры наяўнасці адпаведных патрабаванняў у заканадаўстве(ах) дзяржавы(аў)-удзельніцы(аў)…”.

“Або” ў артыкуле аб маркіроўцы Закона “Аб мовах” зводзіць сітуацыю да наступнага: руская мова зараз у маркіроўцы азначанай прадукцыі абавязковая, а беларуская – не. Калі нашыя законы даюць права вытворцу абіраць – падаваць інфармацыю на ўпакоўках сваіх тавараў па-руску або па-беларуску, а новы Тэхнічны рэгламент патрабуе, каб руская мова прысутнічала абавязкова, то пра беларускую мову можна нават і не задумвацца – выбар відавочны.

Бо абавязковасць беларускай мовы нідзе не патрабуецца, а свядомае выкарыстанне дзвюх дзяржаўных моў выкліча дадатковыя расходы і паставіць канчатковую прадукцыю ў няроўныя канкурэнтныя ўмовы з «аднамоўнаю».

Яшчэ да ўводу ў дзеянне ТР МС я даслаў нашым парламентарыям пісьмовыя звароты з прапановамі ўнясення зменаў у законы «Аб мовах» і «Аб абароне правоў спажыўцоў», якія прадугледжвалі абавязковае патрабаванне прысутнасці на любой прадукцыі (таварах, работах і паслугах) інфармацыі аб ёй на абедзвюх дзяржаўных мовах. І менавіта тады пераважная большасць дэпутатаў адказвала, што не падтрымлівае мае прапановы, бо (тут ледзь не ва ўсіх адказах былі цалкам ідэнтычныя, нібы раздрукаваныя з аднаго файла, толькі з рознымі подпісамі, фармулёўкі абгрунтавання) «рэалізацыя прапановы прывядзе да дадатковых выдаткаў, а значыць — да павышэння цэн на тавары (работы, паслугі), што відавочна супярэчыць інтарэсам нашых грамадзян».

Пасля таго, як выкрылася ганебная сітуацыя з віцебскім прадпрымальнікам, які не змог атрымаць сертыфікат адпаведнасці на прадукт, што быў аздоблены без выкарыстання рускай мовы, я вырашыў аднавіць перапіску з парламентарыямі ў сувязі з новымі акалічнасцямі, якія ўзніклі ў справе.

Але дагэтуль толькі некалькі дэпутатаў ў сваіх адказах выказаліся, што пры ўнясенні ў парламент законапраекта аб унясенні зменаў у Законы «Аб мовах» і «Аб абароне правоў спажыўцоў» яны падтрымаюць змены таго кшталту, што інфармацыя аб таварах і паслугах павінна даводзіцца да ведама спажыўца на абедзвюх дзяржаўных мовах.

На сённяшні час мае прапановы аб унясенні змен у Закон “Аб абароне правоў спажыўцоў” паводле якіх інфармацыя аб тавары павінна даводзіцца да спажыўца адразу на двух дзяржаўных мовах падтрымліваюць больш за 20 дэпутатаў. Таксама дадзеныя змены падтрымлівае Міністэрства культуры і Нацыянальны цэнтр заканадаўства і прававых даследванняў.

Даследаванні паказваюць, што да 70% беларусаў станоўча ўспрымаюць рэкламу на беларускай мове, а 37% – лічаць, што яе ў рэкламе не хапае. У 2012 годзе я звярнуўся да дэпутатаў Палату прадстаўнікоў з прапановай падтрымаць змены ў адпаведныя артыкулы закона «Аб рэкламе», паводле якіх рэклама павінна быць адначасова на дзвюх мовах, альбо ўвесці норму 70% рэкламы на беларускай мове.

Такі падыход, забяспечыць стварэнне і трансляцыю рэкламнай прадукцыі на дзвюх дзяржаўных мовах і павысіць статус беларускай. Нарматыўнае рэгуляванне двухмоўя ў рэкламе падштурхне да выкарыстання і павысіць канкурэнтаздольнасць беларускай мовы. У выніку выйграюць як спажыўцы, так і беларускі бізнес.

На сённяшні час дадзеныя прапановы не рэалізаваны.

Беларуская мова ў законатворчасці 11.04.2016

Канстытуцыйны Суд дае інфармацыю аб тым, што ў эталонным банку прававой інфармацыі з прыкладна 200 тысяч нарматыўных актаў толькі 3,1% нарматыўных прававых актаў на беларускай мове. Яны датычаць актаў аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі і ганаровымі граматамі, па кадравых пытаннях, аб правядзенні перамоваў па праектах міжнародных дамоваў, іх падпісанні і іншага. Іншымі словамі беларускамоўныя акты не толькі малаколькасныя, і маюць нязначны з юрыдычнага пункту погляду тэхнічны характар і невялікія па аб’ёме.

Акты дзяржаўных органаў Беларусі прымаюцца толькі на адной з дзяржаўных моў, а грамадзянін не можа ўздзейнічаць на гэты працэс (арт. 7 Закона “Аб мовах”, ч. 2 арт. 54 Закона “Аб нарматыўных прававых актах”). Само па сабе прыняцце нарматыўнага прававога акта на адной мове не абмяжоўвае правоў грамадзяніна. Немагчымасць карыстацца ўзнікае з-за адсутнасці перакладу тэксту нарматыўнага прававога акта на другую дзяржаўную мову.

Публікацыя на абедзвюх мовах павінна адбывацца адначасова, а калі гэта немагчыма – акт павінен лічыцца апублікаваным з моманту публікацыі яго на другой дзяржаўнай мове.

У 2015 г. старшыня Канстытуцыйнага Суда у штогадовым пасланні прэзідэнту Беларусі і абедзвюм палатам Парламента адзначыў, “што ў наш час для забеспячэння вольнага доступу да правасуддзя заканадаўчыя акты, якія закранаюць правы і свабоды грамадзян, мэтазгодна выдаваць на дзвюх дзяржаўных мовах – беларускай і рускай, у адпаведнасці з палажэннямі артыкула 17 Канстытуцыі пра роўнасць дзвюх дзяржаўных моў”.

Магчымасць і неабходнасць выдання прававых актаў Беларусі на дзвюх дзяржаўных мовах робіцца відавочным, калі згадаць, што на працягу большай часткі савецкага перыяду заканадаўчыя, урадавыя і некаторыя іншыя прававыя акты Беларусі афіцыйна публікаваліся на беларускай і рускай мовах.

Трэба адзначыць, што прыняцце Канстытуцыі 1994 г., правядзенне рэспубліканскага рэферэндуму 1995 г. не паўплывалі на двухмоўе: “Веснік Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь”, “Збору ўказаў прэзідэнта і пастаноў Кабінета Міністраў Рэспублікі Беларусь”, а таксама на палажэнні нарматыўных актаў, якія прадугледжвалі выданне гэтых крыніц на беларускай і рускай мовах. Са з’яўленнем выдання нацыянальнага рэеестру прававых актаў Рэспублікі Беларусь як крыніцы афіцыйнага апублікавання прававых актаў выпуск “Веснік Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь”, “Збору ўказаў прэзідэнта і пастаноў Урада Рэспублікі Беларусь” спыніўся, і прававыя акты перасталі выдавацца на дзвюх дзяржаўных мовах. Выданне Нацыянальнага рэестру прававых актаў за нумарам 1 з’явілася ў студзені 1999 г. на рускай мове. Адпаведна заканадаўчым нормам Нацыянальны рэестр змяшчае акты на мове іх прыняцця.

Паколькі акты прымаюцца, як правіла, на рускай мове, то і ў Нацыянальным рэестры адлюстравана часцей за ўсё толькі адна гэта мова. Дэкрэт ад 24 лютага 2012 г. №3 зрабіў Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь крыніцай афіцыйнага апублікавання актаў, пакінуўшы ў ім норму аб тым, што акты публікуюцца на мове іх прыняцця.

Яшчэ 27 снежня 2011 г. Савет Міністраў у Палаты Прадстаўнікоў быў унесены прект Закона “Аб прававых актах Рэспублікі Беларусь”, што павінен замяніць дзеючы Закон “Аб нараматыўных прававых актах”, але да гэтага часу проект у Палаты прадстаўнікоў не разглядаўся.

Тым не менш, цікава выглядае арт. 45 “Парадак прыняцця (выдання) прававога акту” праекта закона “Аб прававых актах”, што рэгулюе мову прававых актаў. Ён прадугледжвае наступнае:
а) Па рашэнні нарматворчага органа (службовай асобы) прававы акт прымаецца (выдаецца) на беларускай і (або) рускай мовах;
б) Праекты законаў, уключаныя ў штогадовы план падрыхтоўкі законапраектаў на беларускай мове, прымаюцца на беларускай і рускай мовах.
в) Унясенне ў прававыя акты змен, тлумачэнне, прыпыненне, аднаўленне, падаўжэнне дзеяння, іх адмена альбо прызнанне страціўшымі сілу ажыццяўляюцца на тых дзяржаўных мовах, на якіх дадзеныя прававыя акты былі прынятыя (выдадзеныя).
г) Законы ў сферах заканадаўства аб дзяржаўных сімвалах, дзяржаўных мовах і дзяржаўных узнагародах, рэлігійных і нацыянальных адносінах, аб адукацыі, навуцы, культуры, сродках масавай інфармацыі прымаюцца на беларускай і рускай мовах.
д) Афіцыйны пераклад праекту закона на беларускую (рускую) мовы ажыццяўляецца адпаведным структурным падпадзяленнем Сакратарыята Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага збору Рэспублікі Беларусь перад разглядам праекту закона ў другім чытанні.

Як бычым, праект крыху канкрэтызуе нарматворчую дзейнасць у параўнанні з дзеючым законам “Аб НПА”, але разам з тым ён выглядае яшчэ больш дыскрымінацыйным у адносінах да беларускай мовы, чым дзеючы закон. Роля беларускай мовы зводзіцца толькі да сферы культуры і сімволікі, а беларускамоўныя праекты законаў у абавязковым парадку неабходна прымаць на двух дзяржаўных мовах, але ў той жа час такой нормы не прадугледжана для рускамоўных праектаў НПА.

Такім чынам, калі дадзены праект закона “Аб прававых актах” будзе прыняты, роля беларускай мовы ў законатворчасці ячшэ больш зменшыцца, што непрымальна і таму дадзены праект у прапанаванай Саветам Міністраў рэдакцыі прымаць немэтазгодна.

Необходна змяніць закон “Аб нарматыўных прававых актах” у накірунку выдання ўсіх НПА на двух дзяржаўных мовах адначасова.

Зваротаў па-беларуску менш за 1% - у чым прычына? Статыстыка за 2011-2014 гады 21.05.2015 7

У 2012 годзе пачалі дзейнічаць змены ў законе “Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб” у адпаведнасці з якімі адказ на пісьмовы зварот павінен быў давацца на мове звароту.

Здавалася, што з прыняццем зменаў у закон, што забяспечваюць і абараняюць правы беларускамоўных, колькасць зваротаў па-беларуску вырасце.  



Каб гэта праверыць я распачаў доўгатэрміновае даследванне на падставе статыстыкі па мове зваротаў, якую я запытваў у выканаўчых камітэтаў беларускіх адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак – гарадоў, раёнаў, абласцей і адміністрацый у гарадах.

На жаль, далёка не ўсе прадстаўнікі выканкамаў ішлі на сустрэчу і не давалі запытваемую інфармацыю кіруючыся рознымі падставамі. Як прыклад можна прывесці адказ начальніка аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі Чэрвеньскага райвыканкама Алены Гоман, якая паведаміла: “Інфармацыя аб колькасці пісьмовых зваротаў грамадзян прадстаўляецца ў Мінскі абласны выканаўчы камітэт, гэтыя звесткі прыватным асобам высылаць лічым немэтазгодным”.



Пакінем за дужкамі наогул законнасць такога адказу, тым не менш адзначым толькі тое, што сам Мінскі аблвыканкам запытваемую інфармацыю палічыў мэтазгодным мне прадставіць, хоць і не ў тым аб’ёме, які б мяне задаволіў. Так кіраўнік справамі Мінскага аблвыканкама Іван Маркевіч паведаміў:

“На падставе артыкула 21 закона “Аб інфармацыі, інфарматызацыі і абароне інфармацыі” паведамляем, што ў Мінскі аблвыканкам у 2014 годзе паступіла 5853 зварота грамадзян і юрыдычных асоб. Статыстыка па зваротах не вядзецца”.

На жаль, выкарыстаць дадзены адказ для даследвання не ўяўляецца магчымым, бо няма разрэзу па мовах.
І гэта другі прыклад адказу, паводле якога немагчыма было атрымаць звесткі для даследванняў у 2011 – 2014 годах. Тым не менш адказ Мінскага аблвыканкаму паказвае наколькі законнымі з’яўляюцйца адказы Чэрвеньскага і іншых выканкамаў, што адмаўляліся паведамляць статыстыку па зваротах на падставе меркаванняў “немэтазгоднасці” і іншых няслушных і крывадушных прычын. Але тут ужо задача вышэйстаячых выканкамаў пракантраляваць сваіх падначаленых па пытанню парушэння заканадаўства, у першую чаргу закона “Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб”.

Трэццяй прычынай, чаму не інфармацыя аб зваротах была сабраная не ў поўным аб’ёме ёсць альбо хлусня, альбо дрэнная праца пошты. Не буду настойваць якая прычына праўдзівая, тым не менш адзначу, што ў 2014 годзе пісьмовы зварот, і не адзін, я даслаў у выканкам кожнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі.



Тым не меньш з Кармянскага райвыканкама за подпісам старшыні Аляксея Ясонава прыйшоў ліст з інфармацыяй аб тым, што “паступіла 43 пісьмовых зваротаў грамадзян. Звароты напісаны на рускай мове”. Аналагічны адказ прыйшоў і з Брагінскага райвыканкама, дзе кіраўнік справамі Валер Чэкан паведаміў, што “паступіла 64 пісьмовых зваротаў, усе яны напісаны па-руску”.

Таму ў дадзеным выпадку альбо вымалёўваецца свядомае скажэнне статыстычнай справаздачнасці, альбо парушэнне заканадаўства аб зваротах грамадзян, альбо пошта дрэнна працуе і мае лісты ў раёны Гомельшчыны не даходзяць. Але заўважу толькі, што ліст, на які я атрымаў адказы былі па-беларуску, таму ўжо тут нельга казаць, што “усе яны напісаны па-руску”.



І тут зноў ёсць інтарэс абласных выканкамаў даведацца, што адбываецца з працай у адпаведнасці з законам “Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб” на падведамственнай ім тэрыторыі. Чацьвёртая і не менш важная прычына, па якой не атрымалася сабраць усё неабходную інфармацыю: банальная – проста ігнараваўся закон “Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб” і адказ на зварот не даваўся наогул.

Разабраўшыся з прычынамі, якія не дазволілі атрымаць поўныя дадзеныя пяройдзем да аналізу тых звестак, што атрымалася здабыць. Хоць яны і не поўныя, але агульную карціну прадставіць могуць.  



Так у 2011 годзе, калі абавязку даваць адказ па-беларуску ў чыноўнікаў не было, зваротаў па-беларуску было толькі 0,5%, ці 75 зваротаў з 15107 атрыманых выканаўчымі камітэтамі.

У 2012 годзе закон набыў моц, але на колькасць зваротаў гэта не дужа паўздзейнічала – па-беларуску было атрымана толькі 65 з 10434 зваротаў, ці 0,62%.

У 2013 колькасць беларускамоўных зваротаў у параўнанні з 2011-м годам вырасла ў працэнтных суадносінах у два разы, але ў лічбах зменшылася і наогул засталася на нізкім узроўні: беларускамоўных зваротаў было толькі 64 з 6580, ці 0,97%.



Калі да 2013 году колькасць беларускамоўных зваротаў хоць пакрысе, але расла, то ў мінулым 2014-м годзе іх адсотак зменшыўся да 0,76% і агульная колькасць зваротаў па-беларуску склала 72 звароты з 9507 атрыманых.  

Карацей, адсотак беларускамоўных зваротаў нагадвае колькасць прагаласаваўшых супраць кіраўніка Паўночнай Карэі на ўсеагульных і дэмакратычных выбарах.



Выглядае ўсё вельмі сумна, асабліва калі прадстаўнікі райвыканкамаў у адказах не адказваюць сабе ў задавальненні патроліць і пакпіць з мяне, а ў цэлым і з усіх беларускамоўных, як гэта зрабіла напрыклад кіраўнік справамі Лоеўскага райвыканкама Ірына Пастухова: “Паступіла 50 зваротаў, з іх: 49 на рускай мове, 1 на беларускай (Ваш)” Ці як старшыня Маларыцкага райвыканкама Казімір Лапіч: “Паступіла 129 зваротаў, з іх на беларускай мове 4 (2 ад Вас)”

Чытаючы такія прыкрыя, але праўдзівыя лісты сапраўды задаешся пытаннем: “Можа сапраўды толькі табе, Ігар, гэта беларуская мова і патрэбна?” Але не ўсё так проста. Вернемся да гэтага пытання ніжэй, а зараз працягнем аналізаваць статыстыку.

Калі прыбраць адказы з вялікіх гарадоў, то малюнак выглядае крыху лепш: у 2011-м было 0,66% па-беларуску, у 2012-м – 0,99%, у 2013-м – 0,62% і ў 2014-м – 1,65% зваротаў па-беларуску.



Па вабласцям сітуацыя выглядае наступным чынам.

 Берасцейская вобласць
Берасцейшчына даволі добра прадстаўляла дадзеныя, асабліва ў 2011-2012 гадах, там магчыма прасачыць дынаміку колькасці беларускамоўных зваротаў у чатырох раёнах. Але не выпадае казаць, што менавіта змены ў закон паўздзейнічалі на колькасць зваротаў па-беларуску. Калі у Маларыцкім раёне колькасць зваротаў па-беларуску вырасла з 0,48% у 2011-м годзе да 3,1% у 2014-м, то ў Іванаўскім знізілася з 1,86% у 2011 годзе да 0,81% у 2014-м. У Кобрынскім раёне ў 2012-2013 годзе адбываўся рост, а ў 2014 колькасць зваротаў па-беларуску ўпала да ўзроўню 2011 года. Адзінае, што можна казаць упэўнена, гэта тое, што колькасць зваротаў у абсалютных лічбах па гадам амаль не змяняецца.



 Віцебская вобласць
Віцебшчына паказала негатыўную стабільнасць – амаль усе раёны, як змовіўшыся, паведамілі, што прадстаўленне інфармацыі немэтазгодна, што дае падставу меркаваць аб цэнтралізаваным кіраванні адказамі ў вобласці. А вобласць, сама па сабе, цікавая. Хоць была атрыманая інфармацыя толькі па двух раёнах, але адзін з гэтых двух мае вельмі добрыя паказчыкі на ўзроўні ўсёй Беларусі. У Расонскім райвыканкаме ў 2011 годзе адсотак беларускамоўных зваротаў быў 4,55%, у 2013-м – 11,63%, а 2014 год скончыўся з паказчыкам 9,21%. Статыстычна выглядае няблага, але на жаль раён невялікі і ў лічбах карціна не такая прыгожая.



 Гарадзенская вобласць
Гарадзеншчына праявіла сябе нігілістычна – больш за палову раёнаў наогул не адказалі, а тыя што адказвалі, рабілі гэта вельмі спарадычна. Нельга не заўважыць, што колькасць зваротаў па-беларуску ў Зэльвенскім раёне знізілася з 10,29% да 3,53%. Стабільна даваў адказы напрацягу ўсіх гадоў назірання толькі Смаргонскі раён, якім да 2014 году кіраваў Мечыслаў Гой, што зараз узначальвае Гарадзенскі аблвыканкам. Можа за тое, што добра закон “Аб зваротах грамадзян” выконваў і падвысілі?



 Гомельская вобласць Гомельшчына, як і Берасцейшчына даволі добра давала інфармацыю. На жаль нельга казаць, што адсотак зваротаў па-беларуску ў вобласці за часы дзеяння зменаў у закон істотна падвысіўся. Трэба адзначыць Гомельскі аблвыканкам – адзіны з аблвыканкамаў, што даваў статыстыку ў разрэзе моў нягледзячы на вялікую колькасць зваротаў.



 Магілёўская вобласць
Terra incognita закона “Аб зваротах грамадзян” – статыстыку адсюль наогул не давялося атрымаць. Палова раёнаў наогул не адказвала, а другая палова паведамляла, што даваць інфармацыю немэтазгодна. Хутчэй за ўсё, як і ў выпадку з Віцебшчынай, тут скардынаваная пазіцыя ў пытанні непрадстаўлення інфармацыі.



 Мінская вобласць
У параўнанні з Гарадзеншчынай, Магілёўшчынай і Віцебшчынай дала даволі шмат адказаў, з якіх вынікае, што сітуацыя з беларускамоўнымі зваротамі ў 2011-2014 змянілася нязначна, хоць у лічбах, калі параўноўваць 2011 і 2014 гады рост назіраецца.



 Мінск
Самым дысцыплінаваным раёнам сталіцы быў Кастрычніцкі, які паведаміў, што ў 2011 годзе ў яго адміністрацыю па-беларуску звярнуліся 2 разы, а ў 2014 – цэлых 5. Сумны факт, калі ўлічыць, што Мінск не толькі адміністрацыйная, але і культурна-палітычная сталіца Беларусі, якая акамулюе лепшых людзей з усёй Беларусі. А мне здавалася заўжды, што лепшы – гэта беларускамоўны. Магчыма я памыляўся. Альбо ўсе беларускамоўныя пісалі лісты ў Маскоўскі раён.



У заканчэнне аналізу можна зрабіць наступныя высновы:

1. Змены ў закон хоць і нязначна, але стымулююць павелічэнне выкарыстання беларускай мове ў афіцыйным справаводстве.  

2. Беларусы далёка не ў поўную меру карыстаюцца сваім правам на беларускамоўны зварот. Да таго ж, у Беларусі існуе вельмі шмат ініцыятыў, якія перыядычна збіраюць подпісы і шлюць звароты на хвалюючыя іх тэмы, але далёка не заўсёды па-беларуску.

3. Асноўная праблема ў тым, што сітуацыю адным законам не вырашыць, калі ўся сістэма нарматыўных актаў не прадугледжвае замацаванага права на выкарыстанне беларускай мовы ва ўсіх сферах жыцця.

Гэта і тлумачыць тое, што колькасць беларускамоўных зваротаў не расце.  

Неабходна ў першую чаргу ўнясенне змен у законы “Аб мовах” і “Аб абароне правоў спажыўцоў”, што прадугледжваюць і нарматыўна забяспечваюць абавязковага выкарыстання двух дзяржаўных моў у роўнай ступені і выданне ўсіх нарматыўных актаў адразу на двух дзяржаўных мовах.

І галоўнае – нам усім неабходна больш ужываць беларускую мову паўсюль.






Толькі 0,81% па-беларуску 08.03.2014 8

Яшчэ з 2009 года, з моманту з’яўлення ініцыятывы “Справаводства па-беларуску!” лабіравала ў парламенце змены ў Закон “У звароты грамадзян і юрыдычных асоб”, паводле якіх адказ на зварот павінен давацца на мове звароту.

І нарэшце ў сярэдзіне 2011 года гэтыя змены былі падтрыманыя, а 22 студзеня 2012 года яны ўступілі ў моц.

Каб давесці слушнасць таго, што нарматыўнае замацаванне статусу мовы спрыяе пашырэнню яе ўжывання ініцыятыва напачатку 2012 года пачала своеасаблівы эксперымент.

Быў зроблены запыт ва ўсе адміністрацыі Беларусі з прапановай даць статыстыку па мове зваротаў грамадзян да ўступлення ў моц зменаў у закон, за 2011 год.

Такі самы запыт быў зроблены і на пачатку 2013 з мэтай параўнаць, як змянілася сітуацыя з мовай зваротаў грамадзян пасля таго як іх права звяртацца па-беларуску і атрымоўваць па-беларуску адказ было замацавана.

У 2014 годзе такі зварот зноў быў зроблены, каб даведацца, колькі зваротаў па-беларуску было зроблена ў 2013 годзе.

Такім чынам была сабраная статыстычная інфармацыя па мове зваротаў у выканаўчыя камітэты Беларусі за 2011, 2012 і 2013 гады. Нажаль, як у 2012, так і ў 2013 і 2014 годзе далёка не ўсе адміністрацыі падалі такую інфармацыю, спасылаючыся альбо на адсутнасць такой статыстыкі, альбо на адсутнасць абавязку такую статыстыку прадастаўляць, але атрыманыя дадзеныя добра вымалёўваюць агульную карціну і тэндэнцыі.

Так была атрымана інфармацыя аб тым, што ў адміністрацыі, якія далі статыстыку, ў 2011 годзе было пададзена 13007 зваротаў, з іх па-беларуску было пададзена толькі 70 зваротаў ці 0,54% ад агульнай колькасці.

Адміністрацыі, якія далі статыстыку па дадзеным за 2012 год паведамілі, што было пададзена 10310 звароты, а з іх па-беларуску было пададзена толькі 57 зваротаў ці 0,55% ад агульнай колькасці. Напрыканцы адміністрацыі, якія далі статыстыку па дадзеным за 2013 год паведамілі, што было пададзена 8370 зваротаў, а з іх па-беларуску было пададзена толькі 68 зваротаў ці 0,81% ад агульнай колькасці.

З гэтых дадзеных вымалёўваецца карціна, што нарматыўнае замацаванне статусу беларускай мовы ніяк не ўплывае на яе ўжыванне, прынамсі пры паданні зваротаў – у 2011 годзе 0,54%, у 2012 годзе 0,55%.

Між тым у 2013 годзе беларускамоўных зваротаў было хоць і не значная колькасць у цэлым - толькі 0,81% ад агульнай колькасці зваротаў, але ў параўнанні з 2011 і 2012 годам іх колькасць у працэнтных суадносінах павялічылася амаль у паўтары разы.

Тым больш, калі адкінуць адміністрацыі вялікіх гарадоў, то можна атрымаць крыху іншыя лічбы. Так без уліку адміністрацый вялікіх гарадоў у 2011 годзе было пададзена 4508 зваротаў, з іх 60 па-беларуску, ці 1,05% ад агульнай колькасці.

У 2012 годзе без уліку адміністрацый вялікіх гарадоў было пададзена 2815 зваротаў, з іх па-беларуску было пададзена 40 зваротаў, ці 1,42%, а ў 2013 годзе было пададзена 2918 зваротаў, з іх 44 па-беларуску, ці 1,51% ад агульнай колькасці.

Напрыклад у Расонскім раёне ў 2013 годзе было ўжо 11,63% зваротаў па-беларуску, у Маларыцкім - 3,48%, у Петрыкаўскім - 3,18% зваротаў па-беларуску.

З аднаго боку можна казаць, што рост неістотны і працэнт беларускамоўных зваротаў наогул мізерны, але з іншага боку трэба улічваць. што пазітыўная дынаміка павелічэння беларускамоўных зваротаў працягваецца, асабліва ў рэгіёнах. Да таго ж, умовы для беларускамоўнага справаводства, акрамя справаводства ў межах закона "Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб" зусім нарматыўна не забяспечаны.

Таму неабходна канстатаваць, што норма закона "Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб", паводле якой адказ на пісьмовы зварот павінен давацца на мове звароту спрыяе пашырэнню беларускамоўнага справаводства і наогул пашырэнню ўжывання беларускай мовы ў Беларусі.

Але з гэтага вынікае, што падобная норма жыццёва набходна для развіцця беларускай мовы і ў іншых нарматыўных прававых актах, у першую чаргу ў законе "Аб мовах". Толькі тады можна будзе казаць, што ў Беларусі сапраўды забяспечана канстытуцыйнае дзвюхмоўе, а ў грамадзян ёсць рэальная магчымасць выкарыстоўваць у жыцці на роўных умовах беларускую або рускую мову, якія на сёння з'яўляюцца дзяржаўнымі.

Беларуская мова і беларускія дэпутаты 21.02.2014

Развіццё беларускай мовы немэтазгодна - гэта ўжо не асобная пазіцыя, гэта дэкларацыя.


Такой думкі прытрымліваецца яшчэ больш за 40 дэпутатаў беларускага Парламента .

Нажаль, у беларускім Парламенце няма ні аднаго чалавека, які б сур'ёзна займаўся праблемай пашырэння ўжывання і развіцця беларускай мовы.

А такі чалавек неабходны.  І калі яго няма на ўзроўні Парламента, то мэтазгодна, каб ён быў хоць бы на базавым узроўні мясцовага савета.



Нацыянальная мова = Нацыянальная бяспека 28.11.2013 1

Апошнім часам шмат прыходзіцца чуць аб баяздольнасці і мадэрнізацыі беларускай арміі, аб розных сумесных вучэннях і іншых паказальных выступленнях беларускіх вайскоўцаў. Пры гэтым рапартуецца, што наша армія самая сучасная і баяздольная і любы вораг будзе разбіты, а перамога будзе за намі. Я не вайсковец, а таму не магу казаць праўда гэта ці перабольшванне, бо ў матэрыяльна-тэхнічным і вайскова-стратэгічным кіраванні маю вельмі абмежаваныя веды, як і большась беларусаў, што з'яўляюцца непрафесійнымі вайскоўцамі. Але ў плане нацыянальна-патрыятычнага выхавання беларускага войска, падаецца, у Беларусі ёсць вялікія праблемы. У свой час мне давялося павярхоўна, але з добрымі прыкладамі вывучаць пабудову Абарончых войскаў Эстоніі. Як не вайсковага спецыяліста, мяне больш за ўсё ўразіла не тое, якую зброю і тактыку мае эстонскае войска, а той патрыятычны дух, што ў ім пануе. Не кажучы аб тым, што ў войску дасягнута атмасфера, калі большасць грамадства падтрымлівае войска і абавязковы прызыў, а маладыя хлопцы хочуць служыць у рэгулярным войску, а 10-50 тысяч грамадзян Эстоніі знаходзяцца ў Кайцэліце (Звяз Абароны, нешта накшталт партызанаў, калі ў кожнага аўтамат і вайсковая форма пад ложкам), кідаецца ў вочы, як ўся сістэма падрыхтоўкі маладых жаўнераў прасякнута духам эстонскай мовы і нацыянльнай гісторыі. Гэта адносіцца ў першую чаргу да таго, што ў войску выкарыстоўваюць толькі эстонскую мову, таму шматлікія хлопцы, што хацелі б у войску служыць, у войска не трапляюць, бо ўзровень мовы іх не самы лепшы, а таксама, што войска будуецца на нацыянальных эстонскіх вайсковых і культурных традыцыях, пачынаючы ад песень і скончваючы формай і назвамі вайсковых падраздзяленняў. У беларускім войску, на жаль з гэтым вялікія праблемы. Мова руская, ідыалогія будуецца на савецкіх і імперскіх прыкладах, форма мала чым адрозніваецца ад савецкай. Як і мысленне, падаецца, не нацыянальнае беларускае, а савецка-інтэрнацыяналістычнае. Але гэта вельмі небяспечна. Калі салдат, а тым больш афіцэр, цалкам і грунтоўна не ўсведамляе сябе беларусам, што зямля, якую ён абараняе яго дом, незалежная дзяржава Беларусь, гэта прадстаўляе вялікую пагрозу для нацыянальнай бяспекі дзяржавы. Бо тэарытычна можа стацца так, што галоўны верагодны верагодны тэарытычны праціўнік-агрэсар можа ўвесці свае войскі ў Беларусь, а перад афіцэрамі і камандзірамі паўстане пытанне - змагацца супраць яго, ці стаць пад яго сцягі, бо мова адна і тая ж, ідыялогія адна і тая ж, і нават атрыбуты і форма падобныя. Таму ўжо зараз і неадкладна трэба па прыкладу эстонскіх абарончых войскаў мадэрнізаваць войска ў ідыялагічным накірунку. Трэба пачаць шырока ўжываць ў войску беларускую мову, вучыць салдат патрыятызму на беларускіх нацыянальных прыкладах, прывесці форму і знакі адрознення ў адпаведнасці з беларускімі нацыянальнымі традыцыямі. Няхай гэта ідыялогія і прапаганда, але для нацыянальнай бяспекі і незалежнасці Беларусі гэта вельмі важна. Бо інакш у выпадку агрэсіі тэарытычнага праціўніка можна страціць дзяржаву без адзінага стрэлу.

Гэта наш палескі стыль? 30.04.2013 4

Хоць гаворка пойдзе пра футбол і беларускую мову, асноўна тэмай усё ж будзе хлусня. Хлусня і непавага адзін да аднаго, што на прыкладзе футболу развілася ў беларускім грамадстве, прымушаючы людзей забываць аб тым, якую памяць яны пакінуць аб сябе. Забываць аб тым, што мур, узбудаваны на хлусні ніколі не будзе ні моцны, ні прыгожым, ні даўгавечным і хутка разбурыцца, хутчэй за ўсё наогул не дабудаваным.



Футбольны клуб "Гомель" навёў мяне на думку звярнуцца ў 2012 годзе да ўсіх клубаў Вышэйшай лігі беларускага чэмпіянату з прапановай больш выкарыстоўваць беларускую мову ў іх жыцці. Падштурхнула тое, што на гомелькім стадыёне "Цэнтральны" з'явіўся дыктар, што каментаваў матчы па-беларуску. Для Беларусі гэта, нажаль, рэдкасць. Таму ў 2012 годзя ў ФК "Гомель" ліст з прапановамі нават не дасылаўся, бо, здавалася, клуб сапраўды стаў на шлях беларусізацыі. Ад большасці клубаў у 2012 годзе прыйшоў адказ, што, паколькі чэмпіянат ужо пачаўся, уводзіць нешта новае, у тым ліку і мову, зараз альбо немагчыма, альбо складана. Канечне ж, гэта былі адпіскі, але хоць і прыкрыя, ды ўсё ж лагічныя і прамой хлусні ў іх не было. Але, між тым, клубы запэўнівалі, што ў наступным чэмпіянаце, паспрабуюць правесці прапановы ў жыццё.



Таму ў 2013 годзе быў падрыхтаваны новы  зварот да клубаў, з прапановай выкарыстання беларускай мовы. На гэты раз ён быў дасланы і ў ФК "Гомель", бо была ўпэўненасць, што клуб пачаўшы з беларускамоўнага дыктара, можа без праблем пашыраць беларускую мову і далей, стаўшы сапраўдным флагманам у гэтым пытанні для іншых клубаў беларускага чэмпіянату.



Таму спынімся на гомельскім клубе. 25 лютага 2013 года прыйшоў даволі пазітыўны  адказ за подпісам намесніка дырэктара ФК "Гомель" Віталя Кушнера, дзе між іншым паведамлялася, што "в 2012 году озвучивание матча производилось на белорусском языке и практика прошлого года по дикторскому сопровождению на белорусском языке сохранится и в сезоне 2013 года." Безумоўна, гэта была пазітыўная навіна пазнака зараджэння добрай традыцыі. Акрамя гэтага паведамлялася, што "выбор языка, на котором будут написаны фамилии футболистов на спортивной форме, принадлежит команде. В 2012 году такое голосование проходило, и команда выбрала русский язык. Голосование по этому вопросу в 2013 году состоится позже, и о результатах Вы можете узнать дополнительно." Безумоўна, было прыемна даведацца, што моўнае пытанне вырашаецца калегіяльна, улічваючы пажаданні большасці футбалістаў. З іншага боку ўзнікала пытанне, ці слушна прыслухоўвацца толькі да меркавання футбалістаў, не ўлічваючы меркаванне заўзятароў і адміністрацыі клуба. Бо ўсё ж, як мне падаецца, перафразуючы словы выбітнага беларуса, не заўзятары для футболу, а футбол для заўзятароў. З такой прапановай і быў накіраваны зварот да кіраўніцтва клуба.



Неабходна адзначыць, што  На афіцыйнай старонцы ФК “Гомель” Вконтакте ФК «ГОМЕЛЬ» | FC «GOMEL» [Official Group] 18 лістапада 2012 года ў суполцы было створана апытанне якое паведамляла, што “Рэгламент чэмпіянату Рэспублікі Беларусь па футболу сцвярджае (п.7.8 ): "..над номером футболиста должна быть размещена надпись на белорусском или русском языке печатными буквами с фамилией или псевдонимом футболиста с высотой букв 7,5 см…» і пытаннямі аб тым, на якой мове хацелі б бачыць гомельскія заўзятары надпісы на спартыўнай форме футбалістаў ФК “Гомель”.



У апытанні прыняло ўдзел 454 чалавек, з якіх 241, ці 53,1% падтрымала надпісы па-руску.  Такім чынам, хоць і не на шмат, але пытанне было станоўча вырашана на карысць рускай мовы і зноў узнімаць яго ў бліжэйшы час не мела сэнсу, бо тыя, для каго гуляюць футбалісты, выказаліся адназначна за рускую мову.



Напачатку сёлетняга чэмпіянату адміністратары суполкі ФК «ГОМЕЛЬ» | FC «GOMEL» [Official Group] зноў стварылі апытанне па тэме, на якой мове павінны быць надпісы на форме гомельскіх футбалістаў.



На гэты раз у апытанні прыняло ўдзел больш чым у тры разы заўзятароў гомельскага клуба, сярод якіх былі таксама і прадстаўнікі каманды і адміністрацыі. Але не колькасць была галоўнай, а тое, што з 1761 чалавек 1270 ці 72,1% аддалі свае галасы за беларускую мову.



Таму лагічна, што меркаванне заўзятароў павінны было быць улічана як футбалістамі, так і клубам.



Але далей пачынаецца самае цікавае і тут важна ўлічваць храналогію развіцця падзей.



22 красавіка 2013 з ФК "Гомель" паступіў  адказ на зварот.



У ім за подпісам дырэктара ФК "Гомель" Яўгена Пабалаўца паведамлялася, што "у сезоне 2013 агучванне пад час матчаў каманды на стадыёне "Цэнтральны" працягнецца на беларускай мове, а таксама мы паспрабуем на афіцыйным сайце пачаць друкаванне навінаў на беларускай мове". Што і казаць, інфармацыя вельмі пазітыўная. Але гэта было не ўсё.



У адказе паведамлялася таксама, што "у гэтым сезоне пры прыняцці рашэння, на якой мове пісаць прозвішчы на майках гульцоў, улічвалася адразу некалькі фактараў. А менавіта: жаданне саміх футбалістаў (вынік іх галасавання быў агучаны галоўным трэнерам - руская мова), меркаванне кіраўніцтва клуба (беларуская мова), меркаванне балельшчыкаў (беларуская мова) і меркаванне тытульных спонсараў клуба (гандлёвыя знакі напісаны ў рускай транскрыпцыі). Улічваючы вышэй прыведзеныя фактары, было прынята рашэнне, што ў сезоне 2013 на гульнявых футболках прозвішчы гульцоў будуць пісацца на рускай мове.



Падаецца, усё цывілізавана, дэмакратычна і прыгожа, у лепшых традыцыях Fair Play.



Але Fair Play па-гомельску трактуецца крыху інакш, чым гэта прынята ў іншых улубах і чэмпіянатах.

 
Читать дальше...

Хочаш беларускай мовы – дакажы, што яна табе патрэбна! 16.04.2013 14

Прыемная  навіна прыйшла з берагоў Буга. Мясцовы клуб "Дынама-Брэст" ў ХХІІІ чэмпіянаце Беларусі па футболе ў Вышэйшай лізе будзе пісаць прозвішчы на форме футбалістаў па-беларуску.

Здавалася б, што ў гэтым такога, шэраговая з'ява, хіба можна лічыць за навіну тое, на якой мове будуць надпісы на форме?



Магчыма і так, але не ў Беларусі, дзе фармальна пры роўнасці моў перавага паўсюль аддаецца рускай мове. Да таго ж ужо шмат часу ні адзін з клубаў Вышэйшай лігі беларускага футбола не выкарыстоўваў беларускую мову на сваёй спартыўнай форме. Адным словам, для мяне, як чалавека, што паважае беларускую мову і жадае яе больш шырокага выкарыстання гэта была добрая навіна.



Да таго ж футбол мне таксама падабаецца і мой родны ФК "Гомель", падаецца, сур'ёзна стаў на шлях беларусізацыі футбола і спадзяюся таксама падтрымае брэсцкіх дынамаўцаў і сваіх заўзятароў, 73% якіх падтрымлівае напісанне прозвішчаў гульцоў на форме па беларуску.



Між тым, праглядаючы каментары да гэтай навіны на спартовых і не спартовых сайтах, я заўважыў там каментары накшталт "У ПСЖ надпісы па-французку, у "Манчэсцеры" - па-англійску, а ў "Баварыі" - па-нямецку. І ў Беларусі, натуральна, павінны быць па-беларуску, знайшлі мне навіну!"



Так, магчыма, у Беларусі і павінны быць па-беларуску, але калі ўсіх задавальняе па-руску, то навошта адыходзіць ад агульнапрынятага ў Беларусі стандарта? Да таго ж я б прывёў у гэтым прыкладзе не ПСЖ, Манчэсцер ці Баварыю, а першы на сённяшні час каталонскі футбольны клуб "Барселону". Каталонская мова нават не дзяржаўная ў Іспаніі, але галоўная старонка сайта па-каталонску, надпісы на форме таксама і ўпэўнены, што дыктар на стадыёне таксама па-каталонску гульню асвятляе. Адзінай прычына тут у тым, што заўзятарам патрэбна каталонская мова ў футболе, а клуб ведае аб гэтым пажаданні і ідзе насустрач заўзятарам.



Тое ж самае і ў Беларусі. Упэўнены, што калі б я не  звярнуўся ў 2012 годзе да кіраўніцтва "Дынама-Брэст" з прапановай больш шырока ўжываць беларускую мову, а ў 2013 годзе не нагадаў аб гэтай прапанове, былі б і ў гэтым чэмпіянаце надпісы на форме па-руску. Бо, як я ўжо казаў, навашта рабіць нешта новае, калі і старое ўсіх задавальняе.



Канечне, сітуацыя з беларускай мовай у Беларусі складаная, але нельга і не справядліва перакладаць усю адказнасць на заняпад беларускай мовы на дзяржаву. У заняпадзе беларускай мовы ў першую чаргу вінаватыя мы самі. Так, дзяржава не асабліва падтрымлівае беларускую мову, але з чаго вы ўзялі, што яна павінна нешта падтрымліваць? Па-сапраўднаму пакажыце, што мова патрэбна і сітуацыя зменіцца. Бо і ў Барселоне маглі б спакойна іспанскую мову выкарыстоўваць.



Беларуская ж мова фармальна з рускай у роўных правах, проста каб у сённяшняй сітуацыі яе выкарыстоўваць трэба прыкласці больш намаганняў, быць першапраходцам. Я ведаю шмат людзей, што вядуць сваю справу па-беларуску, выкладаюць па-беларуску, размаўляюць увесь час па-беларуску і па-беларуску вядуць эканамічную, тэхнічную і яшчэ шмат якую дакументацыю, якую звычайнаму чалавеку не зразумець, няглядзячы на тое, на якой бы мове гэта напісана не было. І ўсё ў іх добра.



Трэба проста разумець, што сапраўдных мованенавіснікаў у Беларусі адзінкі, і тое гэта нянавісць у іх выклікана нейкімі ірацыянальнымі праблемамі ці комплексамі. Для большасці ж проста ўсё роўна, якой мовай ты карыстаешся ў працы, галоўнае выконвай свае абавязкі якасна.



Таму проста пачніце выкарыстоўваць беларускую мову самі, паказвайце пры нагодзе, што ў той ці іншай сферы вам патрэбна беларуская мова і вашы пажаданні безумоўна будуць улічаны.



Але калі вас задавальняе сітуацыя, калі беларуская мова не гучыць і вы нічога не хочаце на практыцы зрабіць, каб яна загучала, то не кляніце дзяржаву, уладу і памяркоўнасць іншых, што мова знікае - у яе знікненні вінаваты будзеце толькі вы.



Але і ў яе адраджэнні будзе ваша прамая заслуга.



Проста вызначыцеся самі, чаго вы жадаеце.







Першая публікацыя telegraf.by


Беларускамоўны футбол у Гомелі. Ці пачуе клуб меркаванне заўзятараў? 13.04.2013 8

У сталіцы ўжо нікога не здзівіш беларускамоўнымі ініцыятывамі. Мова даволі шырока распаўсюджана сярод прасунутай часткі нашых суайчыннікаў, якіх збірае Мінск з усёй Беларусі. Асноўнае культурнае жыццё, у тым ліку і беларускамоўнае таксама канцэнтруецца ў Мінску. А калі ёсць попыт, то з’яўляюцца і прапановы – у рэкламе, спорце і іншых галінах беларуская мова набывае ўсё большае распаўсюджванне.

Але Гомель гэта не Мінск і для майго гораду моўнае пытанне ўсё яшчэ вельмі абцяжаранае шматлікімі комплексамі і міфамі. Тым дзіўным і нечаканым з’яўляецца той факт, што за апошнія 4 месяцы ў гомельскім каляфутбольным асяродку адбылася, падаецца, сапраўдная моўная рэвалюцыя. Канечне, распаўсюд беларускай мовы ў каляфутбольным асяродку з’яўляецца агульнабеларускай тэндэнцыяй, якая не магла не захапіць ва ўсёй сваёй шырыні і Гомель, але ў гэтай сітуацыі мяне здзівіла тая хуткасць, з якой беларускамоўныя настроі захапілі гамяльчан.



 На афіцыйнай старонцы ФК “Гомель” Вконтакте ФК «ГОМЕЛЬ» | FC «GOMEL» [Official Group] 18 лістапада 2012 года ў суполцы было створана апытанне якое паведамляла, што “Рэгламент чэмпіянату Рэспублікі Беларусь па футболу сцвярджае (п.7.8 ): "..над номером футболиста должна быть размещена надпись на белорусском или русском языке печатными буквами с фамилией или псевдонимом футболиста с высотой букв 7,5 см…» і пытаннямі аб тым, на якой мове хацелі б бачыць гомельскія заўзятары надпісы на спартыўнай форме футбалістаў ФК “Гомель”.



У  апытанні прыняло ўдзел 452 чалавек, з якіх 241, ці 53,3% падтрымала надпісы па-руску.  Такім чынам, хоць і не на шмат, але пытанне было станоўча вырашана на карысць рускай мовы і зноў узнімаць яго ў бліжэйшы час не мела сэнсу, бо тыя, для каго гуляюць футбалісты, выказаліся адназначна за рускую мову. Цікава і тое, што ў мінулым чэмпіянаце праз галасаванне каманда таксама праз галасаванне абірала, на якой мове ёй пісаць прозвішчы на форме і іх выбар супаў з пажаданнямі заўзятараў – была абрана руская мова.



Але 30 сакавіка пачаўся новы чэмпіянат Беларусі ў Вышэйшай лізе і лагічна было паглядзець, як змянілася стаўленне заўзятароў да мовы футболу. На гэты раз штуршком для стварэння адпаведнага апытання стаў  адказ ФК "Гомель" наконт захадаў, якія клуб будзе рабіць у новым сезоне для папулярызацыі беларускай мовы.



У адказе акрамя іншага паведамлялася, што як і ў 2012 годзе, у 2013 дыктарскае суправаджэнне гульняў на гомельскім стадыёне будзе праводзіцца на беларускай мове, а пытанне, на якой мове будуць надпісы на форме футбалістаў зноў будзе вырашаць каманда.



Здавалася б, сітуацыя нічым не адметная ад сітуацыі, што была не больш як паўгады таму, але тут ёсць адзін нюанс. Справа ў тым, што большасць заўзятароў не ведала, што моўнае пытанне вырашаецца самой камандай, людзям падавалася, што як часта бывае, усе пытанні вырашаюцца зверху, без уліку гульцоў, адміністрацыі і ў першую чаргу заўзятароў. Убачыўшы адказ з ФК “Гомель” адміністратары суполкі ФК «ГОМЕЛЬ» | FC «GOMEL» [Official Group] зноў стварылі апытанне на тэму на якой мове павінны быць надпісы на форме гомельскіх футбалістаў, далучыўшы да яго і адказ з клуба.



На гэты раз у апытанні прыняло ўдзел больш чым у тры разы заўзятароў гомельскага клуба, сярод якіх былі таксама і прадстаўнікі каманды. Але не колькасць была галоўнай, а тое, што з 1737 чалавек 1255 ці 72,3% аддалі свае галасы за беларускую мову!



А толькі 4 месяцы таму ў падобным апытанні за беларускую мову было толькі 46,7%. Асабіста я быў уражаны такой рэзкай зменай настрояў, бо колькасць тых заўзятароў, што падтрымлівала рускую мову, зменшылася з 53% да 28%, іншымі словамі ў два разы. Мае ж прагнозы былі такімі, што ў лепшым выпадку за беларускую мову ў гэтым годзе будзе на 5-7% больш чым у мінулым сезоне.



Нават сярод тых удзельнікаў каманды, што прымалі ўдзел у інтэрнэт-галасаванні моўныя прыхільнасці падзяліліся. Напрыклад, той жа дырэктар ФК “Гомель” Яўген Пабалавец выказаўся за беларускую мову. Што казаць, вельмі прыемная навіна і тэндэнцыя назіраецца сярод прыхільнікаў гомельскага клуба.



Але якую мову абярэ каманда ФК “Гомель”. У мінулым сезоне іх сімпатыі супалі з сімпатыямі заўзятароў, і была абрана руская мова. У гэтым сезоне абсалютная большасць заўзятараў за беларускую мову і спадзяемся, каманда пачуе іх голас і як у мінулым сезоне выбар каманды і заўзятароў супадзе. Бо футбол гэта камандная гульня, а футбалісты, адміністрацыя і заўзятары гэта адна каманда. А поспехі прыходзяць толькі тады, калі ў камандзе гармонія і ўзаемапавага.



 Аддаючы даніну павагі меркаванню заўзятароў, клуб можа быць упэўнены ў добрай падтрымцы і поўных трыбунах. І перамогах.







 Першая публікацыя telegraf.by


О белорусском языке, литературе и писателях. 10.04.2013 8

Шмат прыходзіцца чуць аб тым, што не ўсё так дрэнна было пры савецкай уладзе ў Беларусі, як яна клапацілася пра людзей і асабліва аб развіцці беларускай мовы і культуры. Яшчэ больш прыходзіцца чуць аб тым, якімі добрымі былі савецкія правадыры і што нездарма іх імёнамі названы плошчы-вуліцы-прадпрыемствы. Яшчэ больш прыходзіцца чуць аб тым, што той гаротны стан беларускай мовы, у якім яна знаходзіцца ў цяперашні час звязаны з тым, што народ сам адгарнуўся ад яе на карысць рускай мовы.

Нішто так не развеймае міфы, як узоры справаводства і перапіскі мінулых гадоў.



Спецыяльна для гэтай мэты я замовіў з Нацыянальнага архіву Беларусі дакумент №978 ад 21.11.1938 з простай назвай "Аб беларускай мове, літаратуры і пісьменніках". Ліст Панамарэнкі да Сталіна. Некаторыя каментары Панамарэнкі проста слова ў слова паўтараюць тое, што зараз можна прачытаць у каметарах да артыкулаў, ці нават у саміх артыкулах. Карацей, актуальны для нашага часу дакумент. Спадзяюся, што прачытаўшы яго, шмат хто перагледзіць свае погляды на карысць гістарычнай праўды, а не ідэалагічнай прапаганды.



Прывожу дакумент "як ёсць".



 
Читать дальше...

“Змагры” за беларускую мову – на словах тысячы, на справе 0,5% 07.04.2013 104

На пачатку 2012 года ў новай рэдакцыі быў прыняты закон “Аб зваротах грамадзян і юрыдычных асоб”. Адметны ён тым, што пасля 2-х гадоў перапіскі з чыноўнікамі ўсіх узроўняў грамадзянская ініцыятыва “Справаводства па-беларуску!” дамаглася таго, што зараз у адпаведнасці з законам на пісьмовы зварот павінен давацца адказ на мове зварота.



Гэта ўжо не навіна, і адмыслоўцы, каму цікава беларуская мова і што дэкларуюць любоў і змаганне за яе гэту норму добра ведаюць і спадзяюся выкарыстоўваюць у перапісцы. Чаму я напісаў “спадзяюся”? Нажаль да гэтага мяне змусілі прыкрыя, але факты.



Каб ацаніць эфект ад прыняцця нормы, забяспечваючай адказ на зварот на мове зварота “Справаводства па-беларуску!” пачала збіраць інфармацыю аб тым, колькі і на якой мове было падазена зваротаў у раённыя і гарадскія выканаўчыя камітэты Беларусі ў 2011 і 2012 годзе.

Ідэя была ў тым, каб параўнаць па гэтаму крытэру 2011 і 2012 год – калі колькасць зваротаў на беларускай мове павялічыцца, гэта будзе азначаць тое, што сапраўды, для таго, каб беларуская мова ў Беларусі развівалася, для яе патрэбны дадатковыя нарматыўна-прававыя гарантыі. Калі ж колькасць беларускамоўных зваротаў не павялічыцца, ці павялічыцца нязначна, то гэта будзе казаць аб тым, што вырашэнне праблемы выкарыстання беларускай мовы павінна весціся не толькі гэтым, але і іншымі шляхамі, альбо, калі казаць аб самым дрэнным варыянце, беларуская мова ўжо беларусам наогул не патрэбна.



І хоць не заўсёды чыноўнікі ідуць у гэтым на сустэчу, так ці іначай за 2011 год удалося атрымаць інфармацыю з 23 рэгіёнаў Беларусі. Чыноўнікам гэтых 23 рэгіёнаў грамадзяне даслалі за 2011 год 13007 зваротаў.



І колькі вы думаеце з іх было на беларускай мове? Толькі 70. Толькі 0,54% зваротаў ад агульнай колькасці было на беларускай мове.



І як здзекліва адзначалі некаторыя чыноўнікі даючы інфармацыю “у райвыканкам за 2011 год паступіла толькі 2 звароты і ўсе яны былі ад Вас”. Канечне, можна было дапусціць, што паколькі ў 2011 закон яшчэ не працаваў, то ў 2012 годзе лічбы будуць нашмат лепшымі.

Але адміністрацыі, якія далі статыстыку па дадзеным за 2012 год паведамілі, што было пададзена 10310 звароты, а з іх па-беларуску было пададзена толькі 57 зваротаў ці 0,55% ад агульнай колькасці.



Адчуваю, што зараз адмыслоўцы і “любіцелі” беларускай мовы пачнуць старую песьню аб 200-гадовай расейскай акупацыі, аб заніжаным статусе беларускай мовы ў сучаснай Беларусі. Усё гэта так, але ж кожны дзень я бачу ў шматтысячных суполках у cацыяльных сетках, што створаны якраз па “моўнай” прыкмеце ці з мэтай абароны беларукай мовы, як гэтых суполках разгортваюцца “жэстачайшыя” бітвы і дыскусіі аб беларускай мове, аб тым як трэба за яе змагацца і што трэба рабіць для яе ўзвышэння і росквіту.



Але дзе ўсе гэтыя людзі ў жыцці? Дзе, вельмі панства, ваша рэальная праца для падняцце аўтарытэту беларускай мовы? Усім вашым вялікім словам і лозунгам кошт 0,54-0,55%.



Выпраўляйце сітуацыю, падвышайце статус беларускай мовы рэальнымі справамі. Мінімум, што вы можаце зрабіць, гэта ўзяць ў руку асадачку і напісаць ў бліжэйшы да вас выканкам, установу, арганізацыю, спартовы клуб ці любую іншую грамадскую ўстанову. І нават калі ў вас няма да іх канкрэтнага пытання, што канечне ж не так, то пажадайце ім плёну ў працы на карысць Беларусі і беларускай мовы.



І папрасіце даслаць вам пісьмовы адказ.














Пытаннечка – 2:"Не позорься со своим беларуским" 04.04.2013 61

Гісторыя з кандуктарам аднаго з мінскіх маршрутаў, што абразіла беларускую мову, калі ў яе запыталі па-беларуску, ці мажліва даць рэшту, канечне не мела таго рэзанансу, як з падобным выпадкам, што меў месца з супрацоўніцай адной з  дзяржаўных газет, але ўсё ж мела даволі вялікі розгалас і абмеркаванне.



Толькі шмат хто зводзіў праблему да маладосці, неадукаванасці і невялікай пасады гераіні “Пытаннечка-2” і рэзюмаваў, што таму і не трэба кпіць з яе з-за гэтых прычын, а пакінуць у спакоі. Але нельга забываць, што пасады, асабліва ў нас у краіне, часта атрымоўваюцца не па здольнасцях, а па розных іншых прычынах. Таму, не выключана, што заўтра наш кандуктар стане, напрыклад, міністрам культуры. І калі з пасады кандуктара яе грэблівае стаўленне да мовы ні на каго асабліва ўздзейнічаць не можа, то ў гэтым выпадку, будзе магчымасць рэалізаваць ненавісць да мовы на практыцы.



Ды і наогул, падаецца не правільна закрываць вочы на тых, хто вас зневажае і шкадаваць іх за абмежаванасць і недалёкасць. Бо будзьце ўпэўнены, будзь у іх мажлівасць і магчымасці, яны вас дакладна не пашкадуюць. З маленькага зла пачынаецца вялікае, якое потым становіцца агульнай праблемай.



Гісторыя ж на шматлікіх прыкладах паказвае, што нават князь ці іншы вышэйшы кіраўнік можа праявіць літасць да сваіх сапернікаў, а вось той, хто прыбірае ў князя са стала, дакладна пры нагодзе нож у сэрца па самую рукаятку ўсуне.






Страницы: 1
Читать другие новости

Ігар Случак